ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਮਹਾਦੀਪਾਂ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆਵਾਂ ਆਦਿਕ ਦਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸੋ, ਤੁਸੀਂ ਹੋਰ ਕੀ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ?" ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਂ ਭੂਵਰਲੋਕ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਪ-ਚੋਪਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਸ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" ਤਦ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ, ਓਹਦੀ ਹੱਦ ਉਤਨੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਦਵਿਜ, ਅਕਾਸ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ; ਇੰਨੇ ਹੀ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉਪਰ ਚੰਦ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਚੰਦ ਦੇ ਉੱਤੇ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਇੰਨੇ ਹੀ ਫਾਸਲੇ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉਪਰ ਸ਼ੁੱਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਕਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਇੰਨੇ ਹੀ ਫਾਸਲੇ 'ਤੇ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ (ਗੁਰੂ) ਦਾ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਅਤੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਦਵਿਜ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ (ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ਿ ਮੰਡਲ) ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਸਥਿਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਅਕਸ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੀ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਯਜਨਾ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੋਈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕਲਪ ਭਰ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਿਵੇਂ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚੌਗੁਣਾ ਉੱਤੇ ਤਪੋਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਰਾਜਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉੱਤੇ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈਰੀਂ ਤੁਰ ਕੇ ਪਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭੂਵਰਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੂਜਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੌਦਾਂ ਨਿਯੁਤ ਫਾਸਲੇ ਵਾਲਾ ਖੇਤਰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ (ਭੂ, ਭੂਵਰ, ਸਵਰ) ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ (ਅਸਲੀ ਨਹੀਂ) ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਨ, ਤਪਸ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਤਿੰਨ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਅਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਰਲੋਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਇਹ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਸੱਤ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਨੀਚਲੇ ਲੋਕ (ਪਾਤਾਲ ਆਦਿ) ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ। ਇਹ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਬੈਲ ਪਲਾਸ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਥੁਥੇ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਇਹ ਅੰਡ ਜਲ ਨਾਲ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੈ, ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਅੱਗ ਨੇ ਇਸਨੂੰ ਘੇਰਿਆ ਹੈ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨੇ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਪਹਿਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ। ਇਸ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸਥਾਪਤ ਹੈ; ਇਹ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗ ਸਕਦਾ। ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਅਣਮਾਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਬ੍ਰਹਮੰਡਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਦੀ ਅਗਨਿ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਧਾਨ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਵਿ੍ਸ਼ਣੂ ਦੀ ਮਾਹਤ ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਧਾਰਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਵਭਾਵਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਵਿਅਕਤਾ ਅਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਲਾਓ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਅਨੇਕ ਬੂੰਦਾਂ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਥਾਮਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੁੱਢਲੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੜ, ਤਣਾ, ਟਾਹਣੀਆਂ ਆਦਿ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਹੋਰ ਬੀਜ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਫਿਰ ਹੋਰ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ; ਇਹ ਸਭ ਪਹਿਲਿਆਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਕਾਰਣਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੀ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਤੋਂ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਆਦਿ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੱਤ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੰਸ਼ਜ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜਾਂ ਦੇ ਉਤਪਾਦਨ ਨਾਲ ਰੁੱਖ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਘਟਦੇ ਨਹੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਨੇੜਤਾ ਆਦਿ—ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਸਮਾਂ—ਰੁੱਖ ਲਈ ਕਾਰਣ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਲਈ ਕੇਵਲ ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ ਹੀ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਚੌਲ ਦੇ ਦਾਣੇ ਵਿੱਚ ਜੜ, ਤਣਾ, ਪੱਤੇ, ਅੰਕੁਰ, ਡੰਡੀ, ਛਿਲਕਾ, ਫੁੱਲ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਫਿਰ ਚੌਲ ਦੇ ਹੋਰ ਦਾਣੇ, ਛਿਲਕਾ ਅਤੇ ਅੰਨ ਆਦਿ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਉੱਗਣ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਣ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ, ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਉਂਤ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ, ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੇ ਪਰਤਾਂ ਅਤੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਮਹਾਤਮ ਦੱਸਿਆ।