ਮੈਤਰੇਯ ਜੀ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਨ ਜਪ, ਯਜਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਕੋਈ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ—ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ ਹੋਣ ਵਰਗਾ ਫਲ ਹੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਚੜ੍ਹਨ ਜਾਂ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ—which in the end is temporary and followed by return—ਦਾ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਜਪਣ ਨਾਲ ਕੋਈ ਤੁਲਨਾ ਨਹੀਂ। ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਮੋਖ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮੈਤਰੇਯ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਨ ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਘੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ, ਨਰਕ ਉਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ। 'ਨਰਕ' ਤੇ 'ਸਵਰਗ'—ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਹੀ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਹੈ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਕੀ ਹੈ? ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੀ ਸੀ, ਉਹੀ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਤੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਇਹ ਤਾਂ ਮਨ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦੀ ਲਹਿਰ ਚਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਤਰੇਯ, ਸਮਝ ਲੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ-ਲੋਕ ਤੇ ਨਰਕ ਆਦਿ ਵੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਮਹਾਦੀਪ, ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਦਰਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦਰਸਾ ਦਿੱਤਾ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਤਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਸਮਝਾ ਦਿੱਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਤਦ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਸ ਦੀ ਸੀਮਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੀ ਹੈ।" "ਸੂਰਜ ਦਾ ਮੰਡਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ; ਇੰਨੇ ਹੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਮੰਡਲ ਹੈ। ਚੰਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਤਾਰੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਚੱਕਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।" "ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਇੰਨੇ ਹੀ ਦੂਰੀ ਉੱਤੇ ਬੁੱਧ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਸ਼ੁਕਰ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਗ੍ਰਹਿ, ਤੇ ਮੰਗਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ (ਗੁਰੂ) ਹਨ।" "ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸ਼ਨੀ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਤੇ ਉੱਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ (ਸਪਤਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ) ਹੈ।" "ਸਪਤਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅਕਸ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੀ ਯਜਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਯਜਨ ਸਥਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤੱਕ ਵਸਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਹੈ।" "ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸੋ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁੱਤਰ ਸੰਨੰਦਨ ਆਦਿਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਉੱਚੇ ਟਪੋਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਰਾਜਾ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਟਪੋਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਉੱਪਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਆਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ।" "ਜੋ ਕੁਝ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਤੈਅ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ।" "ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਖੇਤਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਧ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੁਵਰਲੋਕ ਹੈ।" "ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਦੂਰੀ, ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਨਿਯੁਤ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦਰਸਾਇਆ ਹੈ।" "ਮੈਤਰੇਯ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ (ਭੂ, ਭੁਵਰ, ਸਵਰ) ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹਨ, ਜਦਕਿ ਜਨ, ਤਪ, ਤੇ ਸਤ੍ਯ ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹਨ।" "ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਤੇ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਹਰਲੋਕ ਹੈ, ਜੋ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਮੈਤਰੇਯ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਤੇ ਸੱਤ ਪਾਤਾਲ ਵੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ।" "ਇਹ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਰ ਪਾਸੇ, ਉੱਪਰ, ਹੇਠਾਂ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਵੂਡ-ਐਪਲ ਦੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਥੱਲੇ, ਉੱਤੇ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਖੋਲ੍ਹ ਲੱਗੀ ਹੋਵੇ।" "ਇਹ ਅੰਡਾ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਤੋਂ ਦੱਸ ਗੁਣਾ ਵੱਡੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਹੋਰ ਤੱਤ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਅੱਗ ਦੀ ਪਰਤ ਹੈ।" "ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਾ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਵਾ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਨੇ, ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਨੇ; ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਹ ਸੱਤ ਪਰਤਾਂ ਹਨ, ਹਰ ਇਕ ਪਿਛਲੀ ਤੋਂ ਵੱਡੀ।" "ਇਹ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਾਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ।" "ਇਹ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਣਮਾਪ ਹੈ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ, ਲੱਖਾਂ, ਕਰੋੜਾਂ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹਨ।" "ਜਿਵੇਂ ਤਿਲ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ ਵਿਆਪਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਚੇਤਨ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।" "ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਤੇ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਹੱਤੱਤੱਤਵ ਨਾਲ ਸਥਿਤ ਹਨ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਨਿਰਭਰਤਾ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਨ ਹਨ।