ਮਿਤ੍ਰ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਮਿਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਬੜੀ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਪੜਾਅ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਚਾਹੇ ਕਰਮ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਬੋਲ—ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਸਿਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟ ਸਿਰ ਹੀ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਅਚਲ ਜੀਵ, ਕੀੜੇ, ਅੰਡਾ-ਜਨਮ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮਵਾਨ, ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮੁਕਤ—ਇਹ ਸਭ ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਿਲਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਜ਼ਾਰਵੇਂ ਭਾਗ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਅੱਗੇ-ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸਭ ਜਦ ਤੱਕ ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਤਕ ਤਕ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ; ਜੋ ਬੁਰਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉੱਚਤਮ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਛੋਟਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟਾ—ਇਹ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕ, ਸਵਾਇੰਭੂ ਆਦਿ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤਪस्या ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਪਾਪ 'ਤੇ ਅਸਲ ਪਛਤਾਵਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ—ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ। ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ, ਦਿਨ ਵਿਚ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਕਰਨਾ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ, ਜਦ accumulated ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੇ ਅਸਮਾਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰੋਕ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਪਾਠ, ਯਜ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ—ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਜੇ ਰੁਕਾਵਟ ਆਵੇ, ਉਹ ਕੇਵਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਹੋਣ ਦਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ 'ਤੇ ਚੜ੍ਹਨ, ਜੋ ਮੁੜ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਨਾਮ ਦੀ ਉਚਾਰਨਾ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਉੱਚਤਮ ਬੀਜ ਹੈ—ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੀ ਤੁਲਨਾ? ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਸਮਾਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ, ਨਰਕ ਉਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧੀ; 'ਨਰਕ' ਤੇ 'ਅਸਮਾਨ' ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਇੱਕ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਈਰਖਾ, ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੀ, ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਦਾ; ਉਹੀ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਫਿਰ ਪਸੰਦ ਦਾ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੁੱਖ ਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ ਦੀ; ਇਹ ਮਨ ਦੀ ਰੂਪ-ਬਦਲੀ ਹੈ—ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਪਰ ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੂਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦਾ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੇਯਾ, ਸਮਝ ਲਓ ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ 'ਗਿਆਨ' ਤੇ 'ਅਗਿਆਨ' ਦੋਵੇਂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ, ਅਤੇ ਨਰਕ ਆਦਿ ਦੀ ਵੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਮਹਾਂਦੀਪ, ਖੇਤਰ, ਤੇ ਦਰਿਆ—ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਮਿਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੂਵਰਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਉਹ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, "ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਉੱਚਤਮ, ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਤੇ ਮਾਪ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ, ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਹ ਜਿੰਨੀ ਤਕ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ, ਤੇ ਅੱਗ ਦੀ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਉਤਨੀ ਹੀ ਹੈ। ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਮਾਪ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਅਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ।" ਮਿਤ੍ਰੇਯਾ, ਸੂਰਜ ਦਾ ਗੋਲ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਚੰਦ ਦਾ ਗੋਲ ਹੈ। ਚੰਦ ਤੋਂ ਪੂਰੇ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਗੋਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਗੋਲ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਬੁਧ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਮੰਗਲ, ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਪੁਜਾਰੀ (ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ) ਹੈ। ਬ੍ਰਹਸਪਤਿ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸ਼ਨੀ ਹੈ; ਅਤੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਗੋਲ (ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ) ਹੈ। ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਧ੍ਰੁਵ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਗੋਲ ਦਾ ਧੁਰਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਆਖਿਆ ਹੋਈ; ਇਹ ਧਰਤੀ ਯਜ-ਮਾਨ ਦਾ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਯਜ ਇਹੀ 'ਤੇ ਹੋਦੇ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੋਂ ਉਪਰ ਮਹਾਰਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਇੱਕ ਕਲਪ ਤਕ ਵਾਸੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਹੈ। ਉਸ ਤੋਂ ਦੋ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਯੋਜਨ ਉਪਰ ਜਨਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ-ਚਿੱਤ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਵੇਂ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ, ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਤੋਂ ਚਾਰ ਗੁਣਾ ਦੂਰੀ ਉਪਰ ਤਪਲੋਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਵਿਰਾਜ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਦੇਵਤਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਪਲੋਕ ਤੋਂ ਛੇ ਗੁਣਾ ਦੂਰੀ ਉਪਰ ਸਤ੍ਯਲੋਕ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਲੋਕ, ਜਿੱਥੇ ਮੁੜ ਮਰਣ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਜੋ ਪੈਰ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਉਹ ਭੂਲੋਕ ਹੈ; ਇਸ ਦਾ ਮਾਪ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਧਰਤੀ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੂਵਰਲੋਕ ਹੈ, ਦੂਜਾ ਲੋਕ। ਧ੍ਰੁਵ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਨਿਯੁਤਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਬਣਤਰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੇਯਾ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਭੂ, ਭੂਵਰ, ਸਵਰ—ਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਜਨ, ਤਪ, ਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਕ੍ਰਿਤ੍ਰਿਮ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੇਯਾ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਧਰਮ, ਪਾਪ-ਪੁੰਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਚਾਈ ਦੀ ਪੂਰੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।