ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਮੈਤਰੇਯ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਗੰਭੀਰ ਗੱਲ ਦੱਸਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ, ਜਿਵੇਂ ਜੂਆਰੀ, ਮਛੀ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਖਾਣ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਸੂਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਭੈਂਸਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜੋ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਘਰਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ, ਭਵਿੱਖਬਾਣੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ ਹਨ, ਖੂਨ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹਨ ਜਾਂ ਸੋਮਾ ਵੇਚਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਕੋਈ ਯਜਨਾ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਧੋਖਾ ਧੜੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਉਲੰਘਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਜੰਗਲਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਭੇੜ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਜੋ ਘਰ ਜਾਂ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੋੜਦਾ ਜਾਂ ਆਪਣੀ ਜਾਤਿ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਚਿਮਟਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹੋ ਕੇ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀਰਜ ਖੋ ਦੇਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਨਰਕ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸਜ਼ਾ ਭੁਗਤਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਤਾਂ ਹਨ ਹੀ, ਪਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਕਰਮ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਬੋਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤੇ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚੋਂ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਜੜਤੂਤ, ਕੀੜੇ, ਅੰਡੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਆਖ਼ਰਕਾਰ ਮੁਕਤ ਜੀਵ—all ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਹਿਲੇ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਤੱਕ ਕਟਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਣ ਤੱਕ ਚੱਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗੂ ਹੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ; ਜਿਹੜਾ ਪਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਲੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਪਾਪ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਮੁਤਾਬਕ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ, ਛੋਟਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟਾ—ਇਹ ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਗਿਆਨੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਕਰਮ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਉੱਤੇ ਸੱਚਾ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਾਹਿਗੁਰੂ ਹਰੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਵੇਰੇ, ਰਾਤ, ਸ਼ਾਮ, ਦੁਪਹਿਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਪਾਪ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਜੇ ਸਵਰਗ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਠ, ਯਜ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਸਮੇਂ—ਉਸ ਲਈ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਆਦਿ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਤੁਲਨਾ 'ਵਾਸੁਦੇਵ' ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀ, ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਦਿਨ ਰਾਤ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇਵੇ; ਨਰਕ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ। 'ਨਰਕ' ਤੇ 'ਸਵਰਗ' ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਪਾਪ ਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਹੀ ਸੰਕੇਤ ਹਨ। ਦਰਅਸਲ, ਇੱਕੋ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਈਰਖਾ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸਵਭਾਵਿਕਤਾ ਨਹੀਂ। ਉਹੀ ਚੀਜ਼ ਕਦੇ ਸੁਖ, ਕਦੇ ਦੁੱਖ, ਕਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਕਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ; ਇਹ ਤਾਂ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਖ, ਦੁੱਖ ਆਦਿ ਦਾ ਸਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੱਚੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਪੂਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਗਿਆਨ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਮੈਤਰੇਯ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਗਿਆਨ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ, ਤੇ ਨਰਕ ਆਦਿ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਮਹਾਦੀਪ, ਖੇਤਰ, ਦਰਿਆ—ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਤਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਬਾਰੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਭੁਵਰਲੋਕ ਆਦਿ ਲੋਕਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ, "ਹੇ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਦੱਸੋ।" ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਧਰਤੀ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ, ਦਰਿਆ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਨਾ ਤੱਕ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਤਕ ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਤੇ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ ਹਨ। ਆਕਾਸ਼ ਦੀ ਮਾਪ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਅਾਸ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਦਾ ਚੱਕਰ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਹੈ; ਉਤਨੇ ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ ਚੰਦ ਦਾ ਚੱਕਰ ਹੈ। ਚੰਦ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਬੁੱਧ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ; ਉਤਨੇ ਹੀ ਉੱਪਰ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਰ ਤੋਂ ਉਤਨੇ ਹੀ ਉੱਪਰ ਮੰਗਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ (ਗੁਰੂ) ਦਾ ਗ੍ਰਹਿ ਹੈ। ਸ਼ਨੀ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਤੋਂ ਦੋ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਹੈ; ਤੇ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਚੱਕਰ (ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਡਲ) ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਰਮ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਫਲ, ਨਰਕ-ਸਵਰਗ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਢਾਂਚੇ ਬਾਰੇ ਮੈਤਰੇਯ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।