ਮਹਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਵੇਂ ਵਰਨਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਪੂਤਰੀ ਜਾਂ ਪੁੱਤ ਦੀ ਵਹੁਟੀ ਵੱਲ ਮੋਹ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਾ ਜਾਂ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਗਾਲਾਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਦੁਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ, ਵੇਚਦਾ ਜਾਂ ਮਨਾਹੀ ਕੀਤੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਲਵਣ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੋਰ ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਘਲੇ ਹੋਏ ਲੋਹੇ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਜਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਰਤਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਗਾੜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਿੜਿਆਂ ਵਾਲੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਲੇ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਆਦਰ ਨਾ ਕਰਕੇ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਥੂਕ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਤੀਖੇ ਤੀਰਾਂ ਅਤੇ ਸੂਲਾਂ ਨਾਲ ਛੀਨਣ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਥਾਂ ਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜਾ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਕੰਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕੱਟਦਾ ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਣਉਚਿਤ ਦਾਨ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਯਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ਗੁਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰ ਥੱਲੇ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਲਟਕਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਪੀਪਲੀ ਦੇ ਦਾਣੇ ਪੀਪ ਨਾਲ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕੱਲੇ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲੱਕ, ਮਾਸ, ਰਸ, ਤਿਲ ਜਾਂ ਲੂਣ ਵੇਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਸੀ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬਿੱਲੀਆਂ, ਕੁੱਕੜ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਕੁੱਤੇ, ਸੂਰ ਜਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਰੋਜ਼ੀ ਲਈ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੂਆਰੀ, ਮਛੀ ਮਾਰਨ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਵਿੱਚ ਖਾਣ ਵਾਲੇ, ਜ਼ਹਿਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸੂਈ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਭੈਂਸਾਂ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਇਹ ਸਭ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਘਰ ਜਾਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਤਰਾਂ ਦਾ ਕਤਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਭਵਿੱਖ ਦੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਪਿੰਡ ਦੇ ਪੂਜਾਰੀ, ਖੂਨ ਨਾਲ ਪਾਗਲ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸੋਮਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ—all these fall into hell. ਜੋ ਕਿਸੇ ਯਜਨ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੈਤਰਨੀ ਦਰਿਆ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਵੀਰਯ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ, ਹੱਦਾਂ ਲੰਘਦੇ, ਅਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਧੋਖਾ ਧੰਧਾ ਕਰਕੇ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲ ਕੱਟਣ ਵਾਲੇ, ਭੇੜਾਂ ਚੋਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਸਿਕਾਰੀ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਘਰ ਜਾਂ ਖੇਤ ਨੂੰ ਅੱਗ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਥੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਵਰਤ ਤੋੜਦੇ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਚਿਮਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀਰਯ ਨਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਹੋਰ ਅਣਗਿਣਤ ਨਰਕ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸਜ਼ਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੂਪ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵਰਗ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਕਿਰਿਆ, ਵਿਚਾਰ ਜਾਂ ਬੋਲ ਰਾਹੀਂ—ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵਾਸੀ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉਲਟੇ ਸਿਰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਸਥਾਵਰ (ਅਡੋਲ ਜੀਵ), ਕੀੜੇ, ਅੰਡਜ (ਅੰਡਿਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ), ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮਾਤਮਾ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਮੁਕਤ ਆਤਮਾਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਲੜੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਪਹਿਲਿਆਂ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਜ਼ਾਰਵਾਂ ਭਾਗ ਹੈ, ਫਿਰ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚੱਕਰ ਮੁਕਤੀ ਤੱਕ ਚਲਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਜੀਵ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗੂੰ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਨ; ਜੋ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਤੋਂ ਮੁੱਖ ਮੋੜਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਾਪ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਯਾਦ ਰੱਖ ਕੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਵੱਡੇ ਪਾਪਾਂ ਲਈ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ, ਛੋਟਿਆਂ ਲਈ ਛੋਟਾ—ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਆਦਿ ਤੋਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਪਰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ—ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਪ ਉੱਤੇ ਸੱਚੀ ਪਛਤਾਵਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਹੈ। ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਸਵੇਰ, ਰਾਤ, ਸੰਧਿਆ, ਦੁਪਹਿਰ ਤੇ ਹੋਰ ਸਮਿਆਂ ਤੇ ਸਿਮਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਤੁਰੰਤ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜੇ ਸਵਰਗ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਰੁਕਾਵਟ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਵਾਸੁਦੇਵ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ—ਪਾਠ, ਯਜਨ, ਪੂਜਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ—ਉਸ ਲਈ ਜੇ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਧਿਕਾਰੀਤਾ ਵਰਗਾ ਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਵਰਗ, ਜੋ ਕਿ ਵਾਪਸੀ ਵਾਲੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਉਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਵਿੱਚ ਤੇ ਵਾਸੁਦੇਵ ਨਾਮ ਉਚਾਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਤੁਲਨਾ? ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਨਰਕ ਇਸ ਦਾ ਉਲਟ ਹੈ। 'ਨਰਕ' ਅਤੇ 'ਸਵਰਗ' ਦੇ ਨਾਮ, ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਪਾਪ ਅਤੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੱਕੋ ਹੀ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖ, ਸੁਖ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਅਸਲੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਉਹੀ ਚੀਜ਼, ਜੋ ਸੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਹੀ ਗੁੱਸੇ ਦਾ ਅਤੇ ਪਸੰਦ ਦਾ ਭੀ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਨਾ ਸੁਖ ਵਾਲੀ; ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਬਦਲੀ ਹੈ—ਸੁਖ, ਦੁਖ ਆਦਿ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਰਵੋਚ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਹੀ ਬੰਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਗਿਆਨ ਦਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਸਮਝੋ ਕਿ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਦੋਹਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚੱਕਰ, ਸਾਰੇ ਪਾਤਾਲ ਅਤੇ ਨਰਕਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਹੋਏ।