ਮਹਾਨ ਜ্ঞান ਵਾਲੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਸੁਣੋ, ਜਿਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੁਰਾਣ ਵਿਚ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਥਾ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿਚ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆ ਕੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਕ੍ਰੌਂਚ, ਵਾਮਨ, ਅੰਧਕਾਰਕ, ਰਤਨਸ਼ੈਲ, ਸ੍ਵਾਹਿਨੀ, ਹਯਸੰਨਿਭ, ਅਤੇ ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਪੁੰਡਰੀਕਵਾਨ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਦੁੰਦੁਭੀ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਹਰ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਟਾਪੂਆਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿਚ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਆਸ ਪਾਸ ਲੋਕ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਪੁਸ਼ਕਰਾਹ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ), ਪੁਸ਼ਕਲਾ (ਕਸ਼ਤਰੀ), ਧਨਿਆ (ਵੈਸ਼), ਅਤੇ ਤਿਸ਼ਿਆ (ਸ਼ੂਦਰ)। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਇੱਥੇ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਲੋਕ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵੀ ਹਨ। ਉਹ ਸੱਤ ਦਰਿਆ ਹਨ: ਗੌਰੀ, ਕਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਕਸ਼ਾਂਤੀ, ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਪੁਸ਼ਕਾਰਾਦਯ ਜਾਂ ਜਨਾਰਦਨ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰੁਦ੍ਰ ਰੂਪ ਵਿਚ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਰਾਧੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੂਰਾ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦਹੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਦਹੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਘੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭਵਯ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਹਨ—ਜਲਦ, ਕੁਮਾਰ, ਮੁਕੁਮਾਰ, ਮਰੀਚਕ, ਕੁਸੁਮੋਦ, ਮੌਦਾਕੀ, ਅਤੇ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ। ਹਰ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਖੇਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਪਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਹਨ—ਉਦਯ, ਜਲਾਧਾਰ, ਰੈਵਤਕ, ਸ਼ਿਆਮ, ਅਸਤਗਿਰੀ, ਆੰਬਿਕੇਯ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੇਸਰੀ। ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸ਼ਾਕ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸਿੱਧ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਹਵਾ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਜੋ ਪਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਸੱਤ ਦਰਿਆ ਹਨ—ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨਲਿਨੀ, ਧੇਨੁਕਾ, ਇਕਸ਼ੁ, ਵੇਣੁਕਾ, ਅਤੇ ਗਭਸਤੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਛੋਟੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਜਲਦ ਆਦਿ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਅਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਧਰਮ ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਆਪਸ ਵਿਚ ਵਿਵਾਦ ਜਾਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੰਗ, ਮਾਗਧ, ਮਾਨਸ, ਅਤੇ ਮੰਦਗ ਨਸਲਾਂ ਹਨ—ਵੰਗ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹਨ, ਮਾਗਧ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਨ, ਮਾਨਸ ਵੈਸ਼ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੰਦਗ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿਚ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿਚ ਮਨ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਕੇ ਨਿਯਮਤ ਰੀਤੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ। ਇਸ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਂ ਦੇ ਟਾਪੂ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਸਵਨਾ ਦਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਵੀਰ ਵੱਸਦਾ ਸੀ। ਇੱਥੇ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ—ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਧਾਤੁਕੀ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਧਾਤੁਕੀਖੰਡ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਾਨਸ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਗੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਚੌੜਾ, ਪੂਰੀ ਵਸਤੂ ਵਿਚ ਗੋਲ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਵਿਚ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਨੂੰ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵੰਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੋਲ ਪਹਾੜ ਘੇਰ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਬਿਮਾਰੀ, ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਜਾਂ ਵੈਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੋਈ ਘੱਟ ਹੈ, ਨਾ ਵੱਧ; ਨਾ ਕੋਈ ਮਾਰੇ ਜਾਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਾ ਈਰਖਾ, ਦੁਸ਼ਮਣੀ, ਡਰ, ਨਫ਼ਰਤ, ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਹੈ। ਮਾਨਸ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ, ਸਭ ਤੋਂ ਬਾਹਰੀ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਦਰਸ਼ਨਾ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਇਕੱਠੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦਰਿਆ ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦੇ ਲੋਕ ਤੇ ਦੇਵਤੇ ਸਭ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਜਾਤੀ ਜਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਥਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਧਾਰਮਿਕ ਕਰਮ, ਨਾ ਤਿੰਨ ਵੇਦ, ਨਾ ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਸੇਵਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਇਹ ਦੋ ਖੇਤਰ ਧਾਤਕੀਖੰਡ ਅਤੇ ਮਹਾਵੀਰ—ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਸੁਗੰਧਤ ਲੋਕ ਹਨ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿਚ ਸੁਖਮਈ, ਬੁਢ਼ਾਪੇ, ਰੋਗ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਟਾਪੂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਨਿਆਗ੍ਰੋਧ ਰੁੱਖ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਆਸਨ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਦੈਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਘੇਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਕਾਰ ਵਿਚ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਗੋਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਟਾਪੂਆਂ ਅਤੇ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰੀ ਘੇਰੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹਰ ਟਾਪੂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਇਕੋ ਆਕਾਰ ਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਅਗਲਾ ਜੋੜਾ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਸਦਾ ਇਕੋ ਜਿਹਾ ਹੈ—ਕਦੇ ਘਟਦਾ ਜਾਂ ਵਧਦਾ ਨਹੀਂ।