ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਮਹਾਂਦਵੀਪਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ ਸੁਣਾਂਗਾ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ – ਇਹ ਚਾਰ ਵਰਣ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਕਰਮ-ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹਨ। ਉਥੇ, ਹਰ ਵਰਣ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਭਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਭਗਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਤਿ-ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਭਾਰੀ ਫਲਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਵਿਦ੍ਰੁਮ, ਹੇਮਸ਼ੈਲ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਤ, ਪੁਸ਼ਪਵਨ, ਕੁਸ਼ਾਸ਼ਯ, ਹਰੀ ਅਤੇ ਮੰਦਰਾਚਲ। ਇਹ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹਨ। ਉਥੇ ਹੀ ਸੱਤ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ – ਧੂਤਪਾਪਾ, ਸ਼ਿਵਾ, ਪਵਿਤ੍ਰਾ, ਸੰਮਤੀ, ਵਿਦਯੁਦੰਭਾ, ਮਹੀ ਅਤੇ ਸਰਵਪਾਪਹਰਾ – ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਟਿੱਲੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਸ਼ਸਤੰਭਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ, ਜੋ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਚੌੜਾ ਹੈ, ਘਿਉਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਘਿ੍ਤੋਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਕ੍ਰੌਂਚਾ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂਦਵੀਪ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ, ਕ੍ਰੌਂਚਾ ਮਹਾਂਦਵੀਪ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਕੁਸ਼ਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਉਥੇ ਦ੍ਯੁਤਿਮਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ – ਕੁਸ਼ਲ, ਮੱਲਗ, ਉਸ਼ਣ, ਪੀਵਰ, ਅੰਧਕਾਰਕ, ਮੁਨੀ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ – ਸੱਤ ਰਾਜੇ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਥੇ ਸੱਤ ਖੇਤਰ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਕ੍ਰੌਂਚਾ, ਵਾਮਨ, ਅੰਧਕਾਰਕ, ਰਤਨਸ਼ੈਲ, ਸ੍ਵਾਹਿਨੀ, ਹਯਸੰਨਿਭ, ਦਿਵਾਵ੍ਰਿਤ, ਪੁੰਡਰੀਕਵਾਨ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ – ਹਰ ਇਕ ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਥੋਂ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਕਸ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ – ਪੁਸ਼ਕਰਾ, ਪੁਸ਼ਕਲਾ, ਧਨਿਆ ਅਤੇ ਤਿਸ਼ਿਆ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਨਦੀਆਂ ਹਨ: ਗੌਰੀ, ਕੁਮੁਦਵਤੀ, ਸੰਧਿਆ, ਰਾਤ੍ਰੀ, ਮਨੋਜਵਾ, ਖਾਂਤੀ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾ। ਇੱਥੇ ਭੀ ਲੋੜੀਂਦੇ ਹੋਰ ਸੈਂਕੜੇ ਛੋਟੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਾਰਾਦਯ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਸਰੂਪ ਵਜੋਂ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਕ੍ਰੌਂਚਦਵੀਪ ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਉਤਨਾ ਹੀ ਵੱਡਾ ਹੈ ਜਿੰਨਾ ਕ੍ਰੌਂਚਾ ਹੈ। ਦਹੀਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰੌਂਚਾਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਭਵਯਾ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਵੀ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਜਲਦ, ਕੁਮਾਰ, ਮੁਕੁਮਾਰ, ਮਰੀਚਕ, ਕੁਸੁਮੋਦ, ਮੌਦਾਕੀ ਅਤੇ ਮਹਾਦ੍ਰੁਮ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਉਥੇ ਸੱਤ ਖੇਤਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪਹਾੜ ਵੰਡਦੇ ਹਨ: ਉਦਯਾ, ਜਲਾਧਾਰ, ਰੈਵਤਕ, ਸ਼ਾਮ, ਅਸਤਗਿਰੀ, ਆੰਬਿਕੇਯ ਅਤੇ ਕੇਸਰੀ – ਕੇਸਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਹੈ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਰੁੱਖ – ਸ਼ਾਕ – ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਛਾਂ ਹੇਠ ਸੰਤ ਤੇ ਗੰਧਰਵ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਹਵਾ ਤੋਂ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਥੇ ਲੋਕ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਵਿਚ ਵਿਭਾਜਿਤ ਹਨ; ਪਵਿੱਤਰ ਨਦੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ: ਸੁਕੁਮਾਰੀ, ਕੁਮਾਰੀ, ਨਲਿਨੀ, ਧੇਨੁਕਾ, ਇਕਸ਼ੁ, ਵੇਣੁਕਾ ਅਤੇ ਗਭਸਤੀ। ਇੱਥੇ ਵੀ ਸੈਂਕੜੇ ਹੋਰ ਛੋਟੀਆਂ-ਵੱਡੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਜਲਦ ਆਦਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਆਏ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਵਾਦ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਵੰਗ, ਮਾਗਧ, ਮਾਨਸ ਅਤੇ ਮੰਦਗ ਨਾਮਕ ਜਾਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ – ਵੰਗ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮਾਗਧ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਮਾਨਸ ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਮੰਦਗ ਸ਼ੂਦਰ ਹਨ। ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਵਿੱਚ, ਲੋਕ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ, ਨਿਯਮਤ ਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਕਾਰ ਦਾ ਹੈ। ਦੁੱਧ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਫੇਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਟਾਪੂ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ਾਕਦਵੀਪ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਵੱਡਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਸਵਨਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਵੀਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ: ਮਹਾਵੀਰ ਅਤੇ ਧਾਤੁਕੀ (ਜਿਸਨੂੰ ਧਾਤੁਕੀਖੰਡ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ)। ਉਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਹਾੜ ਹੈ – ਮਾਨਸ – ਜੋ ਬਿਲਕੁਲ ਗੋਲ ਹੈ, ਪੰਜਾਹ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਤੇ ਇੰਨਾ ਹੀ ਚੌੜਾ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਦੋ ਖੇਤਰ ਵੰਡਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਇੱਕ ਗੋਲ ਪਹਾੜ ਘੇਰੇ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਪੁਸ਼ਕਰਦਵੀਪ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ, ਰੋਗ ਤੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨਾ ਮੋਹ ਤੇ ਨਾ ਵੈਰ ਨਾਲ। ਉਥੇ ਜੀਵਨ ਸੁਖਮਈ ਤੇ ਨਿਰਵਿਕਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਂਦਵੀਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਹਾੜ, ਨਦੀਆਂ, ਲੋਕ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਗਤੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ – ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਹੈ।