ਮਹਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਇੱਕ ਅਨੋਖੀ ਨਦੀ ਹੈ ਜੋ ਉਥੇ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਉਥਲੇ ਵਸਨੀਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਦੁਸ਼ਬੂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਉਮਰ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੇ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ, ਉਹ ਪਵਿੱਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਉਥੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਝੱਗ, ਜਦੋਂ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਕੇ ਕੰਢਿਆਂ ‘ਤੇ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਜਾਮਬੂਨਦਾ ਨਾਂਕ ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ। ਮਹਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਹੈ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੈਤਰਰਥ ਵਣ ਹੈ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੰਦਨ ਵਣ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਚਾਰ ਝੀਲਾਂ ਹਨ—ਅਰੁਣੋਦਾ, ਮਹਾਭਦ੍ਰਾ, ਅਸਿਤੋਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਮਾਨਾ—ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਸਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਕਈ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਸ਼ੀਤਾਂਤ, ਸ਼ਵਕ੍ਰਮੁੰਜ, ਕੁਰਰੀ, ਮਾਲਯਵਾਨ, ਵੈਕੰਕ ਆਦਿ; ਇਥੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਪਤੰਗਾ ਅਤੇ ਰੁਚਕ ਵੀ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਨ: ਸ਼ਿਖਿਵਾਸ, ਸਵੈਦੂਰਿਆ, ਕਪਿਲ, ਗੰਧਮਾਦਨ; ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਰੁਧੀ ਆਦਿ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਠਰ ਆਦਿ ਖੇਤਰਾਂ ‘ਚ ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਰਿਸ਼ਭ, ਹੰਸ, ਨਾਗ ਆਦਿ ਪਹਾੜ ਹਨ; ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਕਾਲੰਜਰ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਮੇਰੂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮਹਾਨ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ, ਅੱਠੋ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਪਾਸਿਆਂ ‘ਚ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਅਤੇ ਚੰਦ੍ਰ ਮੰਡਲ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾ ਕੇ, ਗੰਗਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਓਲੇ ਆ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਉਹ ਚਾਰ ਧਾਰਾਂ ‘ਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੀਤਾ, ਅਲਕਾਨੰਦਾ, ਚਕਸ਼ੁਭਦਾ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾ। ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੇ ਪਹਾੜ ‘ਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਪੂਰਬੀ ਰਸਤੇ ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਲੰਘਦੀ ਹੋਈ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਲਕਾਨੰਦਾ ਵੀ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਾਰਤ ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਵਗਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ‘ਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਕਸ਼ੁ ਧਾਰਾ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਵੱਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਭਦ੍ਰਾ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੋ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਮਾਲਯਵਤ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੇਰੂ ਖੜਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੰਡੇ ਵਰਗਾ ਆਕਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਕੇਤੁਮਾਲਾ, ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕੁਰੁ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੱਦ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਪਾਰਿਸ਼ਾਤ੍ਰ ਵੀ ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਰੁਧੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਦੇ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ, ਜਠਰ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਚਾਰੋ ਪਾਸਿਆਂ ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵਿਸਥਾਪਿਤ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਚਾਰੋ ਪਾਸਿਆਂ, ਸ਼ੀਤਾਂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਕੇਸਰ ਨਾਂਕ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਦਰਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਥੇ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਵਸਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਹਣੇ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਜੰਗਲ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ, ਅਗਨਿ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਸਥਾਨ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉੱਚ ਕੋਟੀ ਦੇ ਕਿਨਨਰ ਮਾਣਦੇ ਹਨ। ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੈਤ ਅਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਵਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਪਾਪੀ ਹਨ, ਉਹ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਭਦਰਾਸ਼ਵ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਗੋਵਿੰਦ ਕੁਰੁ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੱਛ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਆਦਿ ਅੱਠ ਖੇਤਰਾਂ ਨੂੰ ਟਿਕਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁੱਖ, ਕੋਈ ਥਕਾਵਟ, ਭੁੱਖ, ਡਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਹੀਂ। ਉੱਥੇ ਲੋਕ ਸਿਹਤਮੰਦ, ਨਿਰਵਿਆਕੁਲ ਅਤੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦਸ ਜਾਂ ਬਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਤੱਕ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਵਰਖਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਪਾਣੀ ਹੈ; ਉਥੇ ਕਲਪ, ਯੁਗ ਆਦਿ ਦੀ ਕੋਈ ਧਾਰਨਾ ਨਹੀਂ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਨਦੀਆਂ ਨਿਕਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਜੋ ਧਰਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਦੱਖਣ ਪਾਸੇ ਪਈ ਹੈ, ਉਹ ਭਾਰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਭਰਤ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੀ ਚੌੜਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਹ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਮਹੇੰਦਰ, ਮਲਯ, ਸਹਯ, ਸ਼ੁਕਤਿਮਾਨ, ਰਿਕਸ਼, ਵਿਂਧਯ ਅਤੇ ਪਾਰਿਆਤ੍ਰ—ਇਹ ਸੱਤ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਲੋਕ ਪੁੰਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਪਸ਼ੂ ਜਨਮ ਜਾਂ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਵਰਗ, ਮੋਖਸ਼, ਵਿਚਲੀ ਅਤੇ ਆਖਰੀ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਮਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਭੂਮੀ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ। ਭਾਰਤ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਨੌ ਖੇਤਰ ਹਨ—ਇੰਦਰਦੀਪ, ਕੇਸੇਰੁ, ਤਾਮਰਪਰਨੀ, ਗਭਸਤਿਮਾਨ, ਆਦਿ।