ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਜਿਵੇਂ ਵਿ்ணੁ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਉਕਤ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੂਗੋਲ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਸੁਣਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਵਿਚਕਾਰ ਦੋ ਖੇਤਰ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਬਾਈ-ਚੌੜਾਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਦੇ ਹਨ। ਬਾਕੀ ਖੇਤਰ, ਹਰ ਇੱਕ, ਪਿਛਲੇ ਤੋਂ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਘਟਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦੀ ਉਚਾਈ ਤਿੰਨ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੀ ਚੌੜਾਈ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਫੈਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਮਹਾਨ ਜੰਬੂਦਵੀਪ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਖੇਤਰ ਦਾ ਨਾਮ ਭਾਰਤ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਸ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਹਰਿਵਰਸ਼ਾ ਖੇਤਰ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਰਾਮਯਕ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੀਰਣਮਯਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਥੇ ਉੱਤਰਕੁਰੂ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਹੈ। ਹਰ ਖੇਤਰ ਦੀ ਲੰਬਾਈ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਖੇਤਰਾਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਸੋਨੇ ਵਰਗਾ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਉੱਚਾ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਖੇਤਰ ਨੌ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ ਮੇਰੂ ਤੋਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੰਦਰ ਪਹਾੜ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵਿਪੁਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੁਪਾਰਸ਼ਵ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਦੰਬ, ਜੰਬੂ, ਪਿੱਪਲ ਅਤੇ ਵਟ (ਬੋਹੜ) ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਹਰ ਇੱਕ ਗਿਆਰਾਂ ਸੌ ਯੋਜਨ ਉੱਚੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਇੱਥੇ ਜੰਬੂ ਰੁੱਖ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਇਸ ਦਵੀਪ ਨੂੰ 'ਜੰਬੂਦਵੀਪ' ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰੁੱਖ ਦੇ ਫਲ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿੰਨੇ ਵੱਡੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਫਲ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੇ ਤੇ ਟੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰਸ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵਗਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਰਸ ਤੋਂ 'ਜੰਬੂਨਦੀ' ਨਾਮੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦਰਿਆ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦਰਿਆ ਉਥਲੇ ਲੋਕ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ ਤ ਪਸੀਨਾ ਆਉਂਦਾ, ਨ ਕੋਈ ਗੰਦੀ ਵਾਸ ਆਉਂਦੀ, ਨ ਉਮਰ ਵਧਦੀ, ਤੇ ਨ ਹੀ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦਰਿਆ ਦਾ ਜਲ ਪੀਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਦਰਿਆ ਦੀ ਝੱਗ ਹੌਲੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਸੁੱਕ ਕੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ 'ਜਾਂਬੂਨਦ' ਸੋਨਾ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਲਈ ਉਪਯੋਗੀ ਹੈ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਖੇਤਰ ਹੈ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਲਾਵ੍ਰਿਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਚੈਤਰਰਥ ਵਨ, ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਗੰਧਮਾਦਨ, ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਵੈਭ੍ਰਾਜ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨੰਦਨ ਵਨ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਚਾਰ ਸਰੋਵਰ ਹਨ: ਅਰੁਣੋਦਾ, ਮਹਾਭਦ੍ਰਾ, ਅਸੀਤੋਦਾ ਅਤੇ ਸ਼ਮਾਨਾ, ਜੋ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਭੋਗੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸ਼ੀਤਾਂਤ, ਸ਼ਵਕ੍ਰਮੁੰਜ, ਕੁਰਰੀ, ਮਾਲ੍ਯਵਾਨ, ਵੈਕੰਕ ਆਦਿ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਥੇ ਤ੍ਰਿਕੂਟ, ਸ਼ਿਸ਼ਿਰ, ਪਤੰਗ ਅਤੇ ਰੁਚਕ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ। ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਨਿਸ਼ਧ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਿਖਿਵਾਸ, ਸਵੈਦੂਰੀ, ਕਪਿਲ, ਗੰਧਮਾਦਨ ਆਦਿ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਜਾਰੁਧੀ ਆਦਿ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮੇਰੂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਠਰ ਆਦਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਖਕੂਟ, ਰਿਸ਼ਭ, ਹੰਸ, ਨਾਗ ਆਦਿ ਪਹਾੜ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਕਾਲੰਜਰ ਆਦਿ ਕੇਸਰਾਚਲ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਗਰ ਹੈ, ਜੋ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਯੋਜਨ ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਅਤੇ ਆਠੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਪਾਲਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਗਰ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੂੰ ਭਿੱਜਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਗੰਗਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਨਗਰ ਦੇ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸੁਆਰਗ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਆ ਕੇ, ਉਹ ਚਾਰ ਵੱਡੇ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ: ਸੀਤਾ, ਅਲਕਾਨੰਦਾ, ਚਕਸ਼ੁ ਅਤੇ ਭਦਰਾ। ਪੂਰਬੀ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਸੀਤਾ ਦਰਿਆ ਆਕਾਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਦੂਜੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਐਸੇ ਹੀ, ਅਲਕਾਨੰਦਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਭਾਰਤ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚਕਸ਼ੁ ਪੱਛਮੀ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਦਰਾ ਉੱਤਰੀ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੁ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ, ਮਾਲ੍ਯਵਤ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਮੇਰੂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਕਾਰ ਕਮਲ ਦੇ ਗੁੱਛ (ਭੀਟ) ਵਰਗੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ, ਕੇਤੁਮਾਲਾ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਅਤੇ ਕੁਰੁ—ਇਹ ਸੰਸਾਰ-ਕਮਲ ਦੀਆਂ ਪੰਖੜੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਨ। ਜਠਰ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਦੱਖਣ ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਜੋ ਆਨੀਲ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਧ ਵਿਚਕਾਰ ਹਨ। ਗੰਧਮਾਦਨ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਪੂਰਬ ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਅੱਸੀ ਯੋਜਨ ਲੰਬਾ। ਨਿਸ਼ਧ ਅਤੇ ਪਾਰੀਸ਼ਾਤ੍ਰ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਨ। ਤ੍ਰਿਸ਼੍ਰਿੰਗ ਅਤੇ ਜਾਰੁਧੀ ਉੱਤਰੀ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਠਰ ਆਦਿ ਸੀਮਾ ਪਹਾੜ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਮੇਰੂ ਨੂੰ ਘੇਰੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੇਸਰ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਚਾਰੋ ਪਾਸੇ ਸ਼ੋਭਾ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸ਼ੀਤਾਂਤ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁੰਦਰ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਤੇ ਚਾਰਣ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਸੁੰਦਰ ਵਨ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਤੀਰਥ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ ਕਿਨਨਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਦੈਤ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਾਨ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਕੇਵਲ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਹੀ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਪਾਪੀ ਸੌ ਜਨਮਾਂ ਚ ਵੀ ਉਥੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ। ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਪੂਜਨੀਯ ਵਿਸ਼ਨੁ ਹਯਗ੍ਰੀਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਕੇਤੁਮਾਲਾ ਵਿੱਚ ਵਾਰਾਹ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੂਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਕੁਰੁ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਗੋਵਿੰਦ ਮੱਛੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਵ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਅਪਕ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਜੰਬੂਦਵੀਪ, ਉਸਦੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ, ਦਰਿਆਵਾਂ, ਵਨ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂ ਦਾ ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਵਰਣਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।