ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਦੀਆਂ ਮੁਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ?” ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਅਸੀਮ ਤੇ ਅਪਰਮ ਪਾਵਨ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਕਿਹਾ, “ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹ ਵਿਰਤਾਂਤ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ। ਹਰੀ, ਕੌਸਤੁਭ ਰਤਨ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਗੁਣ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਮਾਧਵ ਦੇ ਗਦਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸ੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ, ਅਨੰਤ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ, ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸਾਂਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਜਲ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੈ, ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਵੈਜਯੰਤ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਗਦਾ-ਧਾਰੀ ਦੇ ਗਲ ਵਿਚ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਮਾਲਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ—ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ—ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ; ਜਨਾਰਦਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੂੰ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਤਲਵਾਰ ਜੋ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ਾ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧੀ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ, ਮਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਹਥਿਆਰ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀਆਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਣ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸਤ ਹੈ, ਅਸਤ ਹੈ ਜਾਂ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੇ ਵੰਡ—ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼, ਦਿਨ, ਰੁੱਤ, ਸਾਲ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਹਰੀ, ਜੋ ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਅਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦਾ ਸਵੈ-ਰੂਪ ਹੈ। ਸੱਤ ਲੋਕ—ਪृथਵੀ, ਆਕਾਸ਼, ਸੁਵਰਗ, ਮਹਰ, ਜਨਸ, ਤਪਸ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਪਤ ਹਨ। ਹਰੀ, ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਰੂਪ ਹੈ, ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਦਾ ਵੀ ਪੁਰਾਤਨ ਆਦਿ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ—ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ—ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ, ਸਾਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ ਵੇਦ; ਇਤਿਹਾਸ, ਉਪਵੇਦ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ— ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਉਕਤੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਵਿਰਤਾਂਤ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਦੇ ਭੀ ਪਾਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ— ਜੋ ਕੁਝ ਕਵਿਤਾ, ਸੰਵਾਦ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਧੁਨੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੇ ਸਰੀਰ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਚੀਜ਼ਾਂ ਹਨ, ਰੂਪ ਵਾਲੀਆਂ ਜਾਂ ਨਿਰਰੂਪ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਹੋਰ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਦੇਹ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੀ ਹਰੀ, ਜਨਾਰਦਨ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਮੇਰਾ ਹੀ ਰੂਪ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਾਰਣ, ਨਾ ਹੋਰ ਪ੍ਰਭਾਵ। ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜਨਮ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਦੁਵੰਦ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਵਿਜ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਜੇਕਰ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੋਹਾਂ ਸਾਲ ਨ੍ਹਾਉਣ ਦਾ ਜੋ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ। ਦੇਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਮ—ਇਹ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਦੇਵਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦਾ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਗਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦਾ ਜੋ ਹਿੱਸਾ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਸ੍ਵਾਯੰਭੂ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਅਤੇ ਧ੍ਰੂਵ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਪਰ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ ਅਜੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ; ਮੈਂ ਉਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।” ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪ੍ਰਯਵ੍ਰਤ ਨੇ ਕਰਦਮ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ; ਉਸ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਤੋਂ, ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ। ਪ੍ਰਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ, ਸ਼ੌਰ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ; ਹੁਣ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਸੁਣੋ। ਉਹ ਸਨ: ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨਿਬਾਹੁ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ, ਦਯੁਤਿਮਾਨ, ਮੇਧ, ਮੇਧਾਤਿਥੀ, ਭਵਯ, ਸਵਨ, ਅਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ। ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਦਸਵਾਂ ਸੀ, ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਨਾਮਾ ਵੀ ਪੁੱਤਰ ਸੀ; ਪ੍ਰਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮੇਧ, ਅਗਨਿਬਾਹੁ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਲਗਨ ਸੀ; ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਯਾਦ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਭੋਗ ਵਿਚ ਮਨ ਨਾ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਵਿੱਤਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਸਹੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ। ਪ੍ਰਯਵ੍ਰਤ ਨੇ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਸੱਤ ਮਹਾਂ-ਆਤਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸੱਤ ਮਹਾਂ-ਦੀਪ ਵੰਡ ਦਿੱਤੇ। ਜੰਬੂ-ਦੀਪ, ਵੱਡੀ ਭਾਗ-ਯੋਗਤਾ ਵਾਲੇ ਆਗਨੀਧ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਪਲਕਸ਼-ਦੀਪ ਮਹਾਨ ਮੈਧਾਤਿਥੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ। ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਲਮਲੀ-ਦੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ; ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਕੁਸ਼-ਦੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਦਯੁਤਿਮਾਨ ਨੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚ-ਦੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ; ਭਵਯ ਨੂੰ ਸ਼ਾਕ-ਦੀਪ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਨੁ ਦੀ ਮਹਿਮਾ, ਉਸ ਦੇ ਰੂਪਾਂ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਪਵਿੱਤਰ, ਗੰਭੀਰ ਤੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।