ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਤੱਤਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ—ਇਕ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਦੂਜਾ ਨਿਰਾਕਾਰ। ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ, ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਤ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਜੋ ਅਨਾਸਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ; ਜਿਹੜਾ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਇੱਕ ਥਾਂ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਾਹਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਦੂਰਤਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਹੋਣ ਦੀ ਵਿਅਕਤਾ ਹੈ, ਬਿਲਕੁਲ ਲਾਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੱਖ ਆਦਿ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਸਰੀਸ੍ਰਪ, ਪੌਦੇ, ਬੂਟੇ—ਇਹ ਸਭ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨਾਸਤ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਤੱਤ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਪਜਦਾ ਤੇ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਸਾਰੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਰੂਪ ਹੈ। ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਸਾਧਨ ਦੇ ਆਰੰਭ 'ਚ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਪਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਨ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਨ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਪੂਰਾ ਜਗਤ ਗੂੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਜਗਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਹ ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਣੁ, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸਤ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਅਗੋਚਰ ਪੁਰਖ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪੂਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵਸੀਸ਼ਠ ਜੀ ਤੋਂ ਸੁਣੀ ਗੱਲ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਕਿ ਅਥਾਹ ਤੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ, ਕੌਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਧਾਨ ਬੁੱਧਿ, ਗਦਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਮਾਧਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ। ਤੱਤ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ, ਸ਼ੰਖ ਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੰਚਲ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਚੱਕਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਵੈਜਯੰਤ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਭੂਤਮਾਲਾ' ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ। ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਤਲਵਾਰ ਅਚੁਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੇ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸਾਰੇ ਤੱਤ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧਿ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ, ਮਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਸਭ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ, ਜੋ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹੈ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਥਿਆਰ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਰੂਪਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮਪੁਰਖ ਸਭ ਕੁਝ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਗਿਆਨ, ਅਗਿਆਨ, ਸਤ, ਅਸਤ ਜਾਂ ਅਨਾਸਤ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੇ ਵੰਡਾਂ—ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼, ਦਿਨ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਾਲਾਂ—ਵਿੱਚ, ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਧਰਤੀ ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ, ਮਹਰ, ਜਨਸ, ਤਪ, ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਲੋਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਰੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਾ ਤੇ ਰੂਪ ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਵੀ ਆਦਿ ਹੈ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ—ਨਿਰੰਤਰ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਉਹ ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ ਦੋਵੇਂ ਹਨ। ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਉਪਵੇਦ, ਤੇ ਵੇਦਾਂਤਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧੁਨੀ-ਸਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਮਹਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਮਨੁ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਥਾਵਾਂ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਕਿੱਥੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਚਨਾ, ਸੰਵਾਦ, ਤੇ ਹੋਰ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੀ ਧੁਨੀ-ਰੂਪ ਦੇ ਅੰਗ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ—ਸਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਨਿਰਾਕਾਰ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਤੇ—ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ। "ਮੈਂ ਹੀ ਹਰੀ ਹਾਂ, ਜਨਾਰਦਨ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਆਪ ਹਾਂ—ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਕਾਰਣ, ਨਾ ਪਰਿਣਾਮ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਇੰਝ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਲਈ ਨਾ ਹੋਰ ਜਨਮ ਹੈ, ਨਾ ਦੁਖ-ਸੁਖ ਦੇ ਜੋੜ-ਵਿਰੋਧ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੋਜਾ ਜਨਮੇਆ, ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਭਾਗ ਤੇਨੂੰ ਠੀਕ-ਠੀਕ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜੇ ਕੋਈ ਇਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੇ, ਉਹ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਤਿਕ ਮਹੀਨੇ ਦੌਰਾਨ ਬਾਰਾਂ ਸਾਲ ਤੱਕ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ, ਇਹ ਸੁਣਿਆਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼ ਆਦਿ ਦੇ ਜਨਮ—ਇਹ ਸਭ, ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਸਭ ਪ੍ਰਸ਼ਨਾਂ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਬਾਰੇ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੜਾ ਭਾਗ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੁ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਤੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਸਨ, ਤੇ ਉਤਤਾਨਪਾਦ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਧ੍ਰੁਵ ਸੀ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਉਹ ਵੀ ਦੱਸੋ।