ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿ ਜਿਹੇ ਉਪਾਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਜਿਸ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਯੋਗੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉਪਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣਨ ਵਾਲਾ ਗਿਆਨ—ਇਹੀ ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੈ ਜੋ ਲਕੜੀ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਏ ਦੀ ਆਸਥਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਯੋਗੀ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਉਪਾਏ ਤੇ ਲਕੜੀ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ ਤੀਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਕਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਚੇ ਆਤਮਾ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਵਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਨਿਰਕਰਮ, ਅਵਰਨਣਯੋਗ, ਕੇਵਲ ਵਿਆਪਕਤਾ ਦਾ ਰੂਪ, ਅਤੁਲਨ, ਸੁਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਕੇਵਲ ਅਸਤਿਤਵ ਤੋਂ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਭੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਨਿਰਭਰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਇਹ ਗਿਆਨ ਰੂਪੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰਕ ਖਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਉੱਚਤਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸਦੀਵੀ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਹਰ ਤਿਆਗਯੋਗ ਗੁਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਫਿਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਤਦੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀਆਂ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਸਾਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ; ਇਹ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪ ਹਨ ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ; ਨਾਸਵੰਤ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਇਕ ਥਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਵੀ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨੇੜਤਾ ਤੇ ਦੂਰਤਾ ਕਰਕੇ ਘੱਟ-ਵੱਧ ਦਾ ਫਰਕ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀਆਂ ਮੁੱਖ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਫਿਰ ਡਕਸ਼ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ, ਸਰਪ, ਪੌਦੇ, ਬੂਟੇ ਆਦਿਕ ਵੀ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਸਦੀਵੀ ਹਕੀਕਤ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਢੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ, ਆਉਣ-ਜਾਣ ਕਰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਉਹੀ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਉੱਚਤਮ ਅਕਾਰੀ ਰੂਪ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਸਾਕਾਰ ਰੂਪ ਦਾ ਧਿਆਨ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਅਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹੀ ਵੱਡਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਬੀਜ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਸਚੇਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀਆਂ ਉੱਚਤਮ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਸਾਕਾਰ ਬ੍ਰਹਮਣ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਬ੍ਰਹਮਣ ਦਾ ਸਾਰ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਗੂੰਥਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਉਹੀ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਨਾਸਵੰਤ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਸੰਭਾਲਦਾ ਹੈ, ਅਪ੍ਰਗਟ ਪੁਰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਭੂਸ਼ਣ ਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਆਭੂਸ਼ਣ ਤੇ ਅਸਤਰਾਂ ਦੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ।" ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, "ਅਸੀਮ ਤੇ ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤਿਮਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਹੀ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।" ਭਗਵਾਨ ਹਰੀ, ਕਉਸਤੁਭ ਮਣੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਿਰਲੇਪ, ਨਿਰਗੁਣ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਮੁੱਖ ਬੁੱਧਿ ਵੀ ਮਾਧਵ ਵਿੱਚ ਗਦਾ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਸਮੇਤ, ਅਨੰਤ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਤੱਤਾਂ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਦੋਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਸ਼ਾਰੰਗ ਧਨੁਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਮਨ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਚਲ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਵੈਜਯੰਤ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਗਦਾ ਧਾਰੀ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਹੈ—ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਜੀਵ ਮਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਤੇ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਾਰਦਨ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਨਿਰਮਲ ਤਲਵਾਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਨੇ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਹੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਗਿਆਨ ਦੀ ਮਿਆਨ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ਾ ਪ੍ਰਭੂ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ, ਬੁੱਧਿ, ਅਹੰਕਾਰ, ਤੱਤ, ਮਨ, ਸਾਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ, ਗਿਆਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ—ਸਭ ਕੁਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਹਰੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਨਿਰਾਕਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਮਾਇਆ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਅਸਤਰ ਤੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੰਵਲ-ਨੇਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਪਰਿਵਰਤਿਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੂਰੇ ਜੀਵ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਭਾਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕੁਝ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਅਗਿਆਨ ਹੈ, ਜੋ ਕੁਝ ਸੱਚ, ਝੂਠ ਜਾਂ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਮਧੁਸੂਦਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੇ ਵੰਡਾਂ—ਕਲਾ, ਕਾਠਾ, ਨਿਮੇਸ਼, ਦਿਨ, ਰੁੱਤਾਂ, ਸਾਲਾਂ—ਰਾਹੀਂ ਭੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਦਾ ਰੂਪ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਲੋਕ, ਆਕਾਸ਼, ਸਵਰਗ, ਮਹਰ, ਜਨਸ, ਤਪਸ ਤੇ ਸਤ੍ਯ—ਇਹ ਸੱਤ ਲੋਕ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਹਰੀ ਆਪ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨ ਦਾ ਆਧਾਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਤੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੋਂ ਭੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਮੂਲ ਹਨ। ਉਹ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ—ਦੇਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ ਆਦਿਕ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਅਨੰਤ, ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ, ਤੇ ਦੋਵੇਂ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਾਕਾਰ ਤੇ ਨਿਰਾਕਾਰ। ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ, ਅਥਰਵ ਵੇਦ, ਇਤਿਹਾਸ, ਉਪਵੇਦ, ਤੇ ਵੈਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਿਖਿਆਵਾਂ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਵੇਦਾਂਗ, ਮਨੂ ਆਦਿਕ ਦੀਆਂ ਬਾਣੀਆਂ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ, ਕਥਾਵਾਂ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਕਿਤੇ ਵੀ ਪਾਠ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।