ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸੱਤ ਮਹਾਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਗਰਾਂ ਨੂੰ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਾਜਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣ ਲਈ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ। ਜੋ ਰਾਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜੋ ਹੁਣ ਹਨ, ਜਾਂ ਜੋ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਹਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਅਤੇ ਮਾਸਖਾਣਿਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ, ਦਰੱਖਤਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਇਹ ਜੋ ਵੀ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਏ, ਹੁਣ ਹਨ ਜਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ—ਸਭ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪਤੀ ਹਨ। ਹੇ ਗਿਆਨੀ, ਹਰੀ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਜੋ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਨੂੰ ਕਾਇਮ ਰੱਖਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ। ਉਹ ਨਿਤ੍ਯ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਰਜ, ਸਤ, ਆਦਿਕ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ। ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਚਾਰ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਟਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਭਾਗ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਅਵ੍ਯਕਤ ਹੈ; ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਜੋ ਮਰੀਚੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਹੋਰ ਅੰਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਂ ਉਸ ਦਾ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਚੌਥਾ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਉਹ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਰਜ ਗੁਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਦੁਆਰਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਪਾਲਣ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮਨੂ ਆਦਿਕ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ; ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੈ; ਚੌਥੇ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਸ਼, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਵਜੋਂ ਸਤਗੁਣ ਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਵਿਘਟਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਜ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰ ਕਰਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਪ੍ਰਭੂ ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹੋਰ ਅੰਸ਼ਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਹ ਅਗਨੀ, ਯਮ ਆਦਿਕ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਅੰਸ਼ ਸਮਾਂ, ਤੇ ਇਕ ਅੰਸ਼ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਵਿਘਟਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਵੰਡ ਹਰ ਸਮੇਂ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਦਕਸ਼ ਆਦਿਕ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਹਰੀ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਣੂ, ਮਨੂ ਆਦਿਕ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਾਲਣ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਰੁਦ੍ਰ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਮੌਤ ਆਦਿਕ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਇਹ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਘਟਨ ਲਈ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਆਰੰਭ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਵਿਘਟਨ ਤੱਕ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਰਚਨਾ ਕਰਤਾ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਮੇਂ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਨ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਨ ਹੀ ਹੋਰ ਜੀਵ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਵੰਡ ਪਾਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਵਿਘਟਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਕੋਈ ਜੀਵ, ਜੋ ਸਤਗੁਣ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਰਚਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਸਭ ਹਰੀ ਦਾ ਹੀ ਸਰੀਰ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਜਾਂ ਅਚਲ ਜੀਵ ਨਸ਼ਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਨਾਸਕਾਰੀ ਰੂਪ ਜਨਾਰਦਨ ਦਾ ਭਿਆਨਕ ਪੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਜਨਾਰਦਨ ਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਸਣ ਵਾਲਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ। ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣ ਅਤੇ ਵਿਘਟਨ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਤੇ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰੀਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਨੁਸਾਰ; ਪਰ ਇਸ ਦੀ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਮਹਾਨ ਹੈ। ਉਹ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਆਪ-ਵਿਗਿਆਤ, ਅਤੇ ਅਦਵਿਤੀਯ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਚਾਰ ਭਾਗੀ ਵੰਡ ਹੈ, ਜੋ ਪਰਮ ਆਤਮਾ ਦੀ ਸੱਚੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਮੈਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਜੋ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਕੀ ਹੈ। ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਕਾਰਨ, ਸਾਰੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜੋ ਯੋਗੀ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਆਦਿਕ ਸਾਧਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਾਧਨ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਵਰੂਪ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਆਧਾਰ ਜੋ ਗਿਆਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੂਜੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਅਦਵੈਤ ਗਿਆਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਾਧਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਭੇਦ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤੀਜਾ ਭਾਗ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਨਿਰਾਕਰ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਵ-ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ, ਅਵਰਨਣਯ, ਸਿਰਫ਼ ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕਤਾ ਵਾਲਾ, ਅਦਵਿਤੀਯ, ਆਪ-ਵਿਗਿਆਤ, ਸਿਰਫ਼ ਅਸਤਿਤਵ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਨਿਰਭੈ, ਪਵਿੱਤਰ, ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖਾ, ਆਧੀਨਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਗਿਆਨ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਥੇ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਨਿਬ੍ਰਿੱਤੀ ਨਾਲ, ਯੋਗੀ ਵਿਘਟਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਸੰਸਾਰਕ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਦੁਜਾ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜੋ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿਸ਼ਣੂ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਨਿਤ੍ਯ, ਸਰਬ-ਵਿਆਪਕ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਤਿਆਗਯੋਗ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਮੁੜ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਦੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਪਾਪ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਨਿਬ੍ਰਿੱਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।