ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰਕੇ ਆਨੰਦ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਰੂਪ ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸਤ੍ਵਗੁਣੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਤ ਦੌਰਾਨ ਅਸੁਰਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਦਿਨ ਦੌਰਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ 'ਚ, ਉਸ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸਤ੍ਵਗੁਣ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਪਿਤਾ ਮੰਨਿਆ। ਉਸ ਰੂਪ ਤੋਂ ਪਿਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਵੀ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ "ਸੰਧਿਆ"—ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ—ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਕੇਵਲ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ। ਉਸ ਰੂਪ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲ ਰਜਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮੇ। ਇਹ ਰੂਪ ਛੱਡਣ ਉਪਰੰਤ, ਉਹ ਰੂਪ "ਜੋਤਿਸ਼ਨਾ" ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਵੇਰ ਦੀ ਸੰਧਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਜੋਤਿਸ਼ਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੋਤਿਸ਼ਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਜਨਮੀ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੀ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਨੇ ਕੁਝ ਅਜੀਬ ਤੇ ਡਰਾਉਣੇ, ਦਾਢੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਜੋ ਉਸ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਜੋ ਜੀਵ ਕਹਿੰਦੇ, "ਇਹ ਨਾ ਕਰੋ, ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ," ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕਹਲਾਏ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਆਓ ਖਾਈਏ," ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੰਤੋਸ਼ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜ ਪਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਨਵੇਂ ਸਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਝੜੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਸੱਪ ਜਨਮੇ, ਜੋ "ਪਤਿਤ" ਕਹਾਏ। ਫਿਰ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਗੋਰਿਆਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ-ਭੋਜੀ, ਭਿਆਨਕ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਪੀ ਕੇ ਜਨਮੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੋਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਸਿਰਜਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਜੀਵ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ, ਅਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਜੰਗਲੀ ਸਾਂਡ, ਹਿਰਣ, ਊਠ, ਖੱਚਰ, ਬੋਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ। ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫਲਦਾਰ ਤੇ ਜੜ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਜਨਮੇ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਪੌਦਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨਾ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ। ਗਾਂਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਮਨੁੱਖ, ਮੇਂਡੇ, ਘੋੜੇ, ਖੱਚਰ ਤੇ ਗਧੇ—ਇਹ ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਾਸਾਹਾਰੀ, ਚਿਰਫਾੜ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਬੰਦਰ, ਪੰਛੀ (ਪੰਜਵੇਂ ਸਮੂਹ), ਜਲਚਰ (ਛੇਵੇਂ) ਅਤੇ ਸਰਪ (ਸੱਤਵੇਂ) ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਗਾਯਤ੍ਰੀ ਤੇ ਰਿਗ੍ਵੈਦਿਕ ਸ਼ਲੋਕ, ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਸਾਮ, ਰਥੰਤਰੀ ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜਨਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ। ਸੱਜੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਯਜੁਰ ਸ਼ਲੋਕ, ਤ੍ਰਿਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਪੰਜਦਸ਼ ਸਤੋਮਾ, ਬ੍ਰਹਤ ਸਾਮ ਅਤੇ ਉਕਥ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਖੱਬੇ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸਾਮ ਸ਼ਲੋਕ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਸਪਤਦਸ਼ ਸਤੋਮਾ, ਵੈਰੂਪ ਅਤੇ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ। ਪਿੱਠ ਤੋਂ ਅਥਰਵਣ ਦਾ ਇਕਵੀਸ, ਆਪਤੋਰਿਆਮਾ, ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ। ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਹੋਰ ਸਿਰਜਨਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖੀ। ਫਿਰ, ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਯਕਸ਼, ਪਿਸ਼ਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਬਣਾਏ। ਨਾਗ, ਕਿੰਨਰ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪੰਛੀ, ਪਸ਼ੂ, ਗਾਂਵਾਂ, ਸੱਪ, ਨਾਸ਼ਵੰਤ ਤੇ ਅਨਾਸ਼ਵੰਤ, ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਅਚਲ ਜੀਵ—ਸਭ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹਨ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਪਰਮ ਪੂਜਨੀਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ, ਉਹੀ ਕਰਮ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ-ਮੁੜ ਅਪਣਾਏ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਹਿੰਸਕ, ਕੁਝ ਅਹਿੰਸਕ, ਕੁਝ ਮ੍ਰਿਦੁ, ਕੁਝ ਕਠੋਰ, ਕੁਝ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਕੁਝ ਅਧਰਮੀ, ਕੁਝ ਸੱਚੇ, ਕੁਝ ਝੂਠੇ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਫਲ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਇੰਦਰਿਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ, ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਅਤੇ ਵੰਡ ਨਿਧਾਰਤ ਕੀਤੀ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ, ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟਾਵੇ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ਼ੁਰੂ ਵਿਚ ਹੀ ਦੇਵਾਦਿਕ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਿਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤਵਾਂ ਸੌਂਪੇ। ਜਿਵੇਂ ਰੁਤੂਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਰੂਪ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹਰ ਯੁੱਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਨਵੀਂ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਰਚਨਾਤਮਕ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਇਹ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਸਾਗਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ! ਮੈਂ ਘਰ-ਗ੍ਰਹਸਥ ਲਈ ਉਹ ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿਚ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਰਲੋਕ ਵਿਚ।" ਤਦ, ਔਰਵਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ! ਆਚਰਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਆਚਰਨ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਨੇਕ, ਘੱਟ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ 'ਸੁਜਨ' ਕਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਚਰਨ ਹੀ ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਹੈ।" "ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਮਨੁ ਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਇਹੀ ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ਕ ਤੇ ਅਨੁਸਾਰੀ ਹਨ। ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਹਮ-ਮੁਹੂਰਤ ਵੇਲੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਨਾ ਟਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਅਰਥ ਦੀ ਵੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਏ ਬਿਨਾਂ, ਇੱਛਾ ਦੀ ਵੀ ਸੋਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨੋਂ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥਾਂ (ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ) ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਿਖਾਈ ਤੇ ਨਾ-ਦਿਖਾਈ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਲਈ ਇਹ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਾਤੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮ, ਅਤੇ ਉਚਿਤ ਆਚਰਨ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਵਿਸ਼ਨੁ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਦਰਸਾਈ ਗਈ ਹੈ।