ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਰੋਕ-ਟੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ, ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚੀ ਨਿਯਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਧਰਿਆ, ਤਾਂ ਅਪਰਗਟ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ, ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਗਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਇਹ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਚਮਕ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਹੁਣ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰ ਕੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਯਤਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਥੇ ਤੈਨੂੰ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਮਹਤੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਸੁਖਸ਼ਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। 'ਛੇਤ੍ਰਸ੍ਰਾ' ਰਚਨਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ, ਯਾਨੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਿਰਪਾ ਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੱਤਵਗੁਣ ਅਤੇ ਤਮੋਗੁਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਬਦਲੀ ਹੋਈ ਵੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੋ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲੋਂ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।" ਫਿਰ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਅਚਲ ਜੀਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਖੁਦ—ਇਹ ਸਭ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਮਨੋਮਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਚਾਰ ਭਿੰਨ ਭਿੰਨ ਸਮੂਹ—ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਬਨਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲਿਆ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਦਾਨਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਮਾਪ ਸੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਮਿਲਿਆ। ਦੇਵਤੇ, ਜੋ ਸੱਤਵਗੁਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸੱਤਵਗੁਣੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਾਨਵ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਲ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਸੱਤਵਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਤਾ ਸਮਝਦੇ ਸਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਿਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੰਧਿਆ ਬਣ ਗਿਆ, ਜੋ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਉਸ ਤੀਬਰ ਰਜਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇਹ ਰੂਪ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਜੋਤਸਨਾ ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋਤਸਨਾ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਦੋਵਾਂ ਹੀ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਿਰਫ਼ ਰਜੋਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਇਸ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਨੇ ਅਜੀਬ ਤੇ ਦਾਡ਼ੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਨਾ ਕਰੋ, ਇਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ," ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਜੋਂ ਜਾਣੇ ਗਏ। ਬਾਕੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਆਓ, ਅਸੀਂ ਖਾਈਏ," ਉਹ ਯਕਸ਼ ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਾਲ ਝੜ ਗਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਝੜੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਨਵੇਂ ਸਿਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਝੜੇ ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਸੱਪ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਝੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ 'ਪਤਿਤ' ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲੇ, ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਿਆਨ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਗੰਧਰਵ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਦੀ ਰਸਨਾ ਨੂੰ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹ ਸਭ ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਵੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਛਾਤੀ ਤੋਂ ਪੰਛੀ, ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤਾਕਤਵਰ ਜੀਵ, ਪੇਟ ਤੋਂ ਪਸ਼ੂ, ਤੇ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਜੰਗਲੀ ਬਲਦ, ਹਿਰਣ, ਊਠ, ਖਚਰ, ਬੌਨੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ। ਵਾਲਾਂ ਤੋਂ ਫਲ ਅਤੇ ਜੜਾਂ ਵਾਲੇ ਪੌਦੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਤੇ, ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪੌਦੇ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਯਜਨ ਲਈ ਠੀਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਗਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖ, ਭੇੜ, ਘੋੜੇ, ਖਚਰ ਤੇ ਗਧੇ—ਇਹ ਘਰੇਲੂ ਪਸ਼ੂ ਹਨ। ਹੁਣ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ ਸੁਣੋ: ਮਾਸਹਾਰੀ, ਚਿਰਫਾੜ ਪੈਰ ਵਾਲੇ, ਹਾਥੀ, ਬਾਂਦਰ, ਪੰਛੀ (ਪੰਜਵਾਂ ਸਮੂਹ), ਜਲਚਰ (ਛੇਵਾਂ), ਅਤੇ ਸਰਪ (ਸੱਤਵਾਂ)। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਬੜੀ ਵਿਵਸਥਿਤਤਾ ਤੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਰਚੀ।