ਜੇ ਕੋਈ ਮੂਰਖ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਮਾਸ, ਖੂਨ, ਪੀਬ, ਨਸਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਬ, ਲੀਰਾਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਅਤੇ ਮੱਦੇ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਨੰਦ ਲੈ ਲਵੇਗਾ। ਅੱਗ ਨੂੰ ਠੰਢ ਨਾਲ, ਪਿਆਸ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ, ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਰੋਟੀ ਨਾਲ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਸੁਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਮੰਨਿਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੱਚ ਦੇ ਉਲਟ ਹੈ। ਹੇ ਦੈਤ ਪੁੱਤਰੋ! ਜਦ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਲਗਾਵ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੇ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇ-ਨਾਤੇ ਕੋਈ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਤੀਰਾਂ ਵਾਂਗ ਦੁੱਖ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ-ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲੱਗਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਜਿਸ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਚਿੱਤ ਜੁੜਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੀ ਉਸਦੇ ਲਈ ਨਾਸ, ਸੜਨ ਅਤੇ ਨੁਕਸਾਨ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ; ਯਮ ਦੇ ਕਠੋਰ ਦੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਜਣਨੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਜੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਵੀ ਸੁਖ ਤੁਸੀਂ ਕਦੇ ਕਦੇ ਸੋਚ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਦੱਸੋ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਤਾਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਹ ਸੰਸਾਰਿਕ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮੁੰਦਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਸੱਚਾ ਆਸਰਾ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਹਾਂ, ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਪਤਾ ਕਿ ਜੇਵਾਤਮਾ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਹੈ; ਬੁਢਾਪਾ, ਜਵਾਨੀ, ਜਨਮ—ਇਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਆਤਮਾ ਦੇ ਨਹੀਂ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ, “ਜਦ ਜਵਾਨ ਹੋਵਾਂਗਾ ਤਾਂ ਚੰਗਾ ਕਰਾਂਗਾ”; ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ, “ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਭਲਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।” ਜਦ ਬੁੱਢੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਹੱਥ ਉੱਠ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਜਦੋ ਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ? ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਿਅਰਥ ਆਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਭਲੇ ਵਲ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਹਮੇਸ਼ਾ ਪਿਆਸਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਖੇਡਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਵਾਨੀ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰੀ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਗਿਆਨਤਾ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅਚਾਨਕ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਭਲੇ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਕਿ ਬਚਪਨ, ਜਵਾਨੀ ਜਾਂ ਬੁਢਾਪੇ ਦੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ। ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝ ਲਵੋ ਤਾਂ ਇਹ ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਣੂ, ਉਸਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੋ ਜੋ ਬੰਨ੍ਹਣ ਤੇ ਛੁਟਕਾਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਵਿਚ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਜਤਨ ਨਹੀਂ; ਜਿਸਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਭਲਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਾਪ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਦੋਸਤੀ ਭਰਿਆ ਮਨ ਰੱਖੋ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰ ਲਵੋਗੇ। ਕੌਣ ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਹੁਣ, ਭਾਵੇਂ ਮੈਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹਾਂ, ਫਿਰ ਵੀ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਭਲੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਸੋਗ ਦਾ ਫਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਜੀਵ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਫਸ ਕੇ ਦੁੱਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮਝਦਾਰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ ਕਿ ਅਜਿਹੇ ਭਟਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਤਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੇ; ਹੁਣ ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰਾ ਨਿਸਕਰਸ਼ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਵਿਸ਼ਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਇਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਅਲੱਗ ਨਾ ਸਮਝੇ। ਇਸ ਲਈ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੈਤਿਕ ਸੁਭਾਵ ਛੱਡ ਦਿਉ; ਅਸੀਂ ਐਸਾ ਯਤਨ ਕਰੀਏ ਕਿ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੀਏ। ਉਹ ਜੋ ਨਾ ਅੱਗ ਨਾਲ, ਨਾ ਸੂਰਜ, ਨਾ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਨਾ ਹਵਾ, ਨਾ ਮੀਂਹ ਜਾਂ ਵਰੁਣ, ਨਾ ਸਿੱਧ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਨਾ ਯਕਸ਼, ਨਾ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨਾ ਸੱਪ, ਨਾ ਕਿਨਨਰ, ਨਾ ਮਨੁੱਖ, ਨਾ ਜਾਨਵਰ, ਨਾ ਦੁਸ਼ਟਤਾ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਨਾਸ ਹੋ ਸਕਦਾ— ਜਿਵੇਂ ਤਾਪ, ਅੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਦਸਤ, ਤਿਲੀ ਦੀਆਂ ਬਿਮਾਰੀਆਂ, ਪੇਟ ਦੇ ਗੰਢ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਰੋਗ, ਅਤੇ ਈਰਖਾ, ਮੰਦਤਾ, ਠੰਢ, ਜਜ਼ਬਾ, ਲਾਲਚ ਆਦਿ—all ਇਹਨਾਂ ਨਾਲ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਹ ਕਦੇ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪੂਰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ; ਜੇ ਕੋਈ ਇਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੇਸ਼ਵ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਮੈਲ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਂ ਅਸਾਰਤਾ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾ ਲਵੋ; ਮੈਂ ਦਿਲੋਂ ਆਖਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ, ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਧਰਮ, ਧਨ ਜਾਂ ਇੱਛਾ—ਇੱਥੇ ਕੀ ਅਸੰਭਵ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਜੋ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਵੱਡੇ ਰੁੱਖ ਹੇਠ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡਾ, ਅੰਤਹੀਣ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਐਸੇ ਦਾਨ ਦੇ ਕੰਮ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਰਸੋਈਆਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਆਖਿਆ: “ਹੇ ਰਸੋਈਓ, ਮੇਰਾ ਇਹ ਪੁੱਤਰ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਇਹ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਦੁਸ਼ਟ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ, ਮਾਰ ਦਿਉ।” “ਜਹਿਰੀਲਾ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਇਸਦੇ ਸਾਰੇ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿਓ; ਇਹ ਕੰਮ ਚੁਪਚਾਪ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਇਸਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਮਾਰ ਦਿਓ।” ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਡਰਾਉਣਾ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ, ਜੋ ਅੰਤਹੀਣ ਤਾਪ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਖਾਣੇ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਹੇ ਮੈਤਰੇਯ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਉਹ ਖਾ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਖਾ ਗਿਆ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਬਿਲਕੁਲ ਅਡੋਲ ਰਿਹਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਹੀਂ ਆਈ; ਅਨੰਤ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਜ਼ਹਿਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਕ੍ਰਿਆ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮਹਾਨ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ ਪਚ ਗਿਆ, ਡਰ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਏ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ: “ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਜੋ ਜ਼ਹਿਰ ਅਸੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਬੜਾ ਹੀ ਘਾਤਕ ਸੀ, ਪਰ ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਖਾਣੇ ਨਾਲ ਪਚਾ ਗਿਆ।” “ਚਲੋ, ਚਲੋ, ਹੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤੋ! ਜਲਦੀ ਕੋਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭੋ ਇਸਦੇ ਨਾਸ ਦਾ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ।” ਫਿਰ ਉਹ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਕੋਲ ਆਏ, ਜੋ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ— “ਤੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਹੇ ਚਿਰੰਜੀਵੀ! ਤੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ। ਤੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਦੇਵਤੇ, ਕਿਸੇ ਅਨੰਤ ਦੀ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ; ਤੇਰਾ ਪਿਤਾ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਇਕ ਦਿਨ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਹੋਵੇਂਗਾ।