ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਬੇਅੰਤ ਯੋਗੀਆਂ ਜਿਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੱਕ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਾਰਾ ਬ੍ਰਹਮੰਡ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਕੁਝ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ। ਪਰ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ, ਜੋ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਕਹਿੰਦਾ, "ਮੂਰਖ! ਹੋਰ ਕੌਣ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕਹਿ ਸਕੀਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਮੌਤ ਮੰਗ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਨਾ ਸਿਰਫ ਮੇਰਾ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਤੇ ਕਰਤਾ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ।" ਪਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਕਹਿਆ, "ਇਸ ਦੁਸਟ, ਵਿਕਾਰ-ਭਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੀ ਦਿਲ ਨੂੰ ਕੌਣ ਭੜਕਾ ਗਿਆ, ਜੋ ਇਹ ਅਧਰਮੀ ਬੋਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?" ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਫਿਰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਿਰਫ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਹੀ ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।" ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਕਹਿੰਦਾ, "ਇਸ ਦੁਸਟ ਨੂੰ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿਚ ਰੋਕੋ ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿਓ। ਕੌਣ ਇਸ ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਮੁੰਡੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਝੂਠੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲਈ ਉਕਸਾ ਗਿਆ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹਾਈ। ਕਈ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ। ਇੱਕ ਦਿਨ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਪੁੱਤਰ, ਕੋਈ ਸ਼ਲੋਕ ਸੁਣਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।" ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਜਿਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨਾ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲਣ-ਫਿਰਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ ਜਗਤ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਸਭ ਦਾ ਕਾਰਣ ਵਿਸ਼ਨੂ ਸਾਨੂੰ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੇਵੇ।" ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਕਹਿਆ, "ਇਸ ਮੰਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਓ, ਇਸਦੇ ਜੀਉਣ ਦਾ ਕੋਈ ਲਾਭ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਾਕ ਕਟਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੰਛੀ ਦੇ ਪਰ ਕੱਟ ਦੇਣ।" ਉਸਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੈਤਿਆ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਉੱਤੇ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਹਾਂ, ਦੈਤਿਆਂ! ਇਸ ਸੱਚ ਦੇ ਬਲ ਤੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਹਥਿਆਰ ਮੈਨੂੰ ਛੂਹ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਦਰਦ ਨਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੁੜ ਤਾਜ਼ਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੂਰਖ! ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਪਾਸੋਂ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ, ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਚਲ, ਆਪਣੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਨਾ ਰਹਿ।" ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਜਦ ਸਾਰੇ ਡਰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰ ਕਿੱਥੇ ਰਹਿੰਦਾ? ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਜਨਮ, ਬੁਢਾਪਾ, ਮੌਤ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਫਿਰ ਆਖਿਆ, "ਓ ਸੰਪਾਂ! ਇਸ ਦੁਸਟ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ੇਲੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿਓ।" ਤਦ ਕੁਹਕ, ਤੱਖਸ਼ਕ ਅਤੇ ਅੰਧਕ ਆਦਿ ਵੱਡੇ ਸੰਪਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਾਰੀ ਵਿਸ਼ ਨਾਲ ਡੰਕ ਮਾਰੇ। ਪਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਹੀ ਨਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਉਹ ਸਿਮਰਨ ਦੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਸੰਪਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫਣੀਆਂ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਟੁੱਟ ਗਈਆਂ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਤਪਸ਼ ਆ ਗਈ, ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚੰਮ ਵੀ ਨਾ ਉਖੜੀ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਤਰੀਕਾ ਲੱਭੋ।" ਫਿਰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਓ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕਾਂ! ਵੱਡੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀਆਂ! ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰੋ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਡੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ; ਤੁਹਾਡਾ ਹਮਲਾ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਦੇਵੇ।" ਉਹ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਤੀਖੇ ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਜਦ ਉਹ ਗੋਵਿੰਦ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੰਦ ਉਸਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਇਹ ਦੰਦ, ਜੋ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਤੀਖੇ ਸਨ, ਟੁੱਟ ਗਏ—ਇਹ ਮੇਰੀ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਜਨਾਰਦਨ, ਜੋ ਵੱਡੀਆਂ ਵਿਪਤੀਆਂ ਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਯਾਦ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ।" ਫਿਰ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਅੱਗ ਸਾੜੋ! ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਿਅਕ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਓ! ਪਵਨ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾ! ਇਹ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪਾਪੀ ਪੁੱਤਰ, ਵੱਡੀਆਂ ਲੱਕੜਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਾੜ ਦਿਓ।" ਤਦ ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਲਾ ਦਿੱਤੀ। ਪਰ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ, ਚਾਹੇ ਇਹ ਅੱਗ ਹਵਾ ਨਾਲ ਭੜਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਿਹਾ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਕਮਲ-ਖੇਤਾਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਠੰਢੀਆਂ ਹਨ।" ਫਿਰ ਭਾਰਗਵਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ ਤੇ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਸਨ, ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗ ਪਏ, "ਰਾਜਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ; ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਦੇਵਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਉਤਾਰੋ, ਉਥੇ ਇਹ ਲਾਭਕਾਰੀ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਦੰਡ ਦੇਣਗੇ।" "ਬਚਪਨ ਤਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਦਾ ਘਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਨ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਗੱਲ ਤੇ ਬੱਚੇ ਉੱਤੇ ਵਧੇਰੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾ ਕਰੋ।" "ਜੇਕਰ ਸਾਡੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਹਰੀ ਦਾ ਪੱਖ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਜਾਦੂਈ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਇਸਦੀ ਮੌਤ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਮੋੜ ਲਵਾਂਗੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਪਣੇ ਪੁਜਾਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀ ਸਭਾ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਸੀ, ਚਾਹੇ ਅਧਿਆਪਕ ਹੋਰ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਆਖਦਾ, "ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਖਿਆ ਸੁਣੋ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ! ਇਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਨਿੱਤਾਰ ਨਾਲ ਨਾ ਲਵੋ—ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਲਾਲਚ ਆਦਿ ਨਹੀਂ।" "ਜਨਮ ਤੇ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਜਵਾਨੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ, ਰੋਜ਼-ਬਰੋਜ਼, ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਫਿਰ, ਰਾਜਾ ਦੈਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਮੌਤ ਜੀਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ ਗੱਲ ਸਾਡੀਆਂ ਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ।" "ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੁੜ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ। ਇਹੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਰੀਤ ਹੈ, ਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਾਰਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।" "ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੁੜ ਜਨਮ ਤੱਕ, ਹਰ ਪੜਾਅ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਹੀ ਦੁੱਖ ਹੈ।" "ਭੁੱਖ-ਤਿੱਖ ਮਿਟ ਜਾਣਾ ਜਾਂ ਠੰਢ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਣਾ, ਇਹ ਬੱਚੇ ਸਮਝਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੁੱਖ ਹੈ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਹੀ ਹੈ।" "ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਬਿਲਕੁਲ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੋ ਮਿਹਨਤ ਕਰਕੇ ਸੁੱਖ ਲੱਭਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਮੋਹ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਂ ਚੋਟ ਵੀ ਸੁੱਖ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਸਰੀਰ ਕੀ ਹੈ? ਸਿਰਫ ਕਫ ਆਦਿ ਦਾ ਗੁੱਛਾ। ਇਸ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਚਮਕ, ਸੁਗੰਧ ਜਾਂ ਆਕਰਸ਼ਣ—ਇਹ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਹੈ?" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੇ ਸੱਚਾਈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਭਗਤੀ ਦੀ ਜੋਤਿ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਜਗਾਈ ਰੱਖੀ, ਜਦਕਿ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਤਕਲੀਫਾਂ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਉਸਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਾ ਸਕੀਆਂ।