ਹਲਾਹਲ ਜਿਹੜਾ ਮੌਤ ਵਰਗਾ ਜ਼ਹਿਰ ਸੀ, ਜੋ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਨੇ ਪੀਤਾ ਅਤੇ ਪਚਾ ਲਿਆ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਵਲ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਸਭ ਤੇ ਉੱਚੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਰੱਖਦਾ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਸੱਚ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਸੀ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਆਦਰਸ਼ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਤੁਸੀਂ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਹੀ ਸਦਾ ਤੋਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਕੀ ਕਿਹਾ—ਉਸਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸਾੜਿਆ, ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੇ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਗਈ; ਉਸ ਨੂੰ ਬਾਂਧ ਕੇ ਧੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਗਾਇਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ। ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ; ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ। ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮੁਨਿ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ ਭਗਤ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ, ਜਿਸਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦੀ ਤੁਸੀਂ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਉਂ ਚਲਾਏ? ਉਸ ਧਰਮਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ, ਮਹਾ ਸੱਪਾਂ ਨੇ ਕਿਉਂ ਦੇਖਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ? ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ? ਦੈਤਿਆ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ ਕਿਉਂ ਛੱਡੀ? ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਜਾਦੂ ਵਰਤਿਆ? ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਮੋਹਨੀਆਂ ਦਿਖਾਈਆਂ? ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਉਹ ਜ਼ਹਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਚ ਗਿਆ? ਇਹ ਸਾਰਾ ਕੁਝ, ਹੇ ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਣੀ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੈਤਿਆ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕੇ; ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਹਰਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਸੀ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤਤਪਰ ਸੀ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇ ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਕਰਤੂਤ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਵੇਖਣਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਔਖਾ ਸੀ। ਜਦ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਉੱਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਮੂਲ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਭਗਤ ਸੀ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸੋ। ਇੰਨੇ ਗੁਣਾਂ ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫਿਰ ਪੰਛੀਆਂ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਛੱਡੋ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤਦ ਪਾਰਾਸਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ! ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉੱਚੀ ਸੀ। ਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਰਦਾਨ ਨਾਲ ਤਿੰਨੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੈਤਿਆ ਇੰਦਰ ਬਣ ਗਿਆ, ਆਪ ਹੀ ਸੂਰਜ ਬਣ ਗਿਆ; ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਅਸੁਰ ਵਾਯੂ, ਅੱਗ, ਜਲ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਸੋਮ (ਚੰਦ੍ਰਮਾ) ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਧਨ-ਪਤੀ ਅਤੇ ਯਮ-ਰਾਜ ਵੀ ਆਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਅਸੁਰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਾਰੇ ਯਗਿਆਂ ਦੇ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਸੀ। ਹੇ ਮੁਨਿ, ਦੇਵਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਲੋਕ ਛੱਡ ਕੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦੇ ਫਿਰਦੇ ਸਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਰਵ-ਸੱਤਾ ਦੇ ਮਾਣ ਨਾਲ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਸੁਖ ਭੋਗਦਾ, ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਰੇ ਸਿੱਧ, ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਸੱਪ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ, ਜੋ ਮਦ ਪੀਣ ਦਾ ਆਦੀ ਸੀ। ਕੁਝ ਵਾਜੇ ਵਜਾਉਂਦੇ, ਕੁਝ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ, ਕੁਝ ਜੈਕਾਰਾ ਪਾਉਂਦੇ; ਸਿੱਧ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਨਚਦੇ। ਉਥੇ, ਜਦ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਦੇ ਫਰਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਨੱਚਦੀਆਂ, ਅਸੁਰ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੋਹਣੇ ਮਹੱਲ ਵਿਚ ਮਦ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸਦਾ ਪੁੱਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਨਿੱਕਾ ਜਿਹਾ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਘਰ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਦਾ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਕੋਲ ਗਿਆ, ਜਦ ਉਹ ਮਦ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੀ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਅਪਾਰ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ! ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਉੱਤਮ ਗੱਲ ਕਿਹੜੀ ਹੈ, ਜੋ ਤੂੰ ਹੁਣ ਤੱਕ ਸਿੱਖੀ?" ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਪਿਤਾ ਜੀ! ਤੁਸੀਂ ਹੁਕਮ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਜੋ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਾਰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹਨ—ਜੋ ਆਦਿ, ਅੰਤ, ਜਨਮ, ਬੁੱਢਾਪਾ, ਨਾਸ ਤੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੈਤਿਆ ਰਾਜਾ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਦੇ ਅੱਖ ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵੱਲ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਤੱਕ ਕੇ ਕਪਕਪਾਉਂਦੇ ਹੋਠਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੇ, "ਝੂਠੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲੀ ਗੱਲਾਂ? ਮੂਰਖ, ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ!" ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਦੈਤਿਆ ਰਾਜਾ! ਤੁਸੀਂ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ; ਤੁਹਾਡਾ ਪੁੱਤ ਉਹ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਾਇਆ।" ਫਿਰ ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਪੁੱਤ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, "ਪੁੱਤਰ! ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਕਿਸ ਨੇ ਤੇ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਤਾ? ਦੱਸ, ਪ੍ਰਹਲਾਦ! ਇਹ ਤੇਰਾ ਅਧਿਆਪਕ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦਾ—ਉਹ ਆਪ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹੈ।" ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਆਖਿਆ, "ਜੋ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹਿਰਦੇ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੱਚੇ ਸਵਾਮੀ ਹਨ; ਉਸ ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਕਿਸ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੂ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, "ਇਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਕੌਣ ਹੈ, ਮੂਰਖ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੂੰ ਫਿਰ ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਕੋਲ, ਗੱਲ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ?