ਮਿਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ, “ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣਾਵਾਂ, ਸੁਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ?” ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮਿਤ੍ਰੇਯ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕ ਅਚੇਤਨ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਤੋਂ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਮੋਹ, ਮਹਾਂ ਮੋਹ, ਜਾਂ ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧਸਾ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੰਜ ਭਿੰਨ-ਭਿੰਨ ਰਚਨਾਵਾਂ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਪਰ ਅਚੇਤਨ ਤੇ ਬਿਨਾ ਚਾਨਣ ਦੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਇਹ ਦਰੱਖਤ-ਸਮਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਆਖਿਆ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫੇਰ ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸੋਚ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਇਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ ਅੱਡੀ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫਸੇ, ਅਗਿਆਨਤਾਵਾਂ ਵਾਲੇ, ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਭਾਵੇਂ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਅਠਾਈ (28) ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਆਪਸ ਵਿਚ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਓਹਲੇ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੀ ਅਸਰਦਾਰ ਨਾ ਲੱਗੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ Ūrdhvasrotas ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਨਾਲ ਪਰਪੂਰਨ, ਉੱਚੀ ਧਾਰਾ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਇਹ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ, ਫਲਦਾਇਕ ਰਚਨਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੱਚੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਇਕ ਨਵੀਂ, ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਜੀਵ ਉਪਰਲੀ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਚੁੱਕੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦੀ ਧਾਰਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹੋ ਗਈ, ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਏ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਭੋਗਦੇ ਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਹਨ, ਜੋ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਸਦਾਯ ਉੱਦਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੇਯ, ਇਹ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਪਹਿਲੀ ਮਹੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਤੀਜੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਜਾਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਰਚਨਾ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ (ਵਿਰੁਧ) ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਰਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ; ਉਪਰਲੀ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸੱਤਵੀਂ ਰਚਨਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਅਠਵੀਂ ਕ੍ਰਿਪਾ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਤਮਸ ਦੋਵੇਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਬਦਲੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਹਨ। ਨੌਵੀਂ, ਕੌਮਾਰ ਰਚਨਾ, ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀ ਦੋਵੇਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਇਹ ਕੁਦਰਤੀ ਤੇ ਬਦਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੂਲ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਹੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੁਣ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ? ਮਿਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿਕ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਜੋ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਉਸ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਬੰਨੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਸਮੇਂ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਸੰਤਾਨ—ਅਚਲ ਜੀਵ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ—ਸਭ ਮਨੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਚਾਰ ਜਾਤੀਆਂ—ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਪਿਤਰ ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ, ਹਨੇਰਾ ਵਧ ਗਿਆ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਲੇ ਹਿੱਸੇ ਤੋਂ, ਦੈਤ (ਅਸੁਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਉਹ ਰੂਪ ਰਾਤ ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਰਚਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਸੀ; ਉਸ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜੋ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਵੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ਤੇ ਸਤ੍ਵਿਕ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਰੂਪ ਦਿਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੈਤੇ ਤੇ ਦਿਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਤ੍ਵ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਿਤਾ ਸਮਝਿਆ; ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਤਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸੰਧਿਆ (ਸਾਂਝ)—ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਬਣ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਸਿਰਫ਼ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ; ਉਸ ਤੀਬਰ ਰਜਸ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਜੋਤਸਨਾ, ਭੋਰ ਦੀ ਲਾਲੀ, ਬਣ ਗਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਜੋਤਸਨਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਮਨੁੱਖ ਤੇ ਪਿਤਰ ਦੋਵੇਂ, ਹੇ ਮਿਤ੍ਰੇਯ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੋਤਸਨਾ, ਰਾਤ, ਦਿਨ ਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੂਪ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹੋਰ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਭੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਭੁੱਖ ਤੋਂ ਇੱਛਾ ਜਨਮੀ। ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਵਿਅਕਤੀਗਤ, ਅਜੀਬ ਤੇ ਦਾਡ਼ੀ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਦੌੜੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਗੁਣਾਂ, ਸੁਭਾਵਾਂ ਅਤੇ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।