ਅਰੀਸ਼ਟਨੇਮੀ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਹੋਈਆਂ। ਬਹੁਪੁਤ੍ਰਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵਿਦ੍ਯੁਤ—ਬਿਜਲੀ—ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਆੰਗਿਰਸ ਤੋਂ ਜਿਹੜੇ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਉਹ ਰਿਕ ਮੰਤ੍ਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼ਵ, ਜੋ ਇੱਕ ਦਿਵ੍ਯ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਪ੍ਰਹਰਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਤੀਹਤੀਨ ਦੇਵਤੇ ਵੇਦਿਕ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਇੱਥੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਦਾ ਤੇ ਡੁੱਬਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦਿਤੀ ਨੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਤੋਂ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਅਤੇ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕਸ਼—ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਜਿੱਤਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖੇ। ਸਿੰਹਿਕਾ ਉਸ ਦੀ ਧੀ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪੁ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਬਲ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਨ—ਅਨੁਹਲਾਦ, ਹਲਾਦ, ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ (ਜੋ ਬਹੁਤ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ) ਅਤੇ ਸੰਹਲਾਦ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਜਨਾਰਦਨ ਦੀ ਸਰਵੋਚ ਭਕਤੀ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਅੱਗ ਲਾਈ ਗਈ, ਪਰ ਉਹ ਨਹੀਂ ਸੜਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਵਾਸੁਦੇਵ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਹਾਂਸਾਗਰ ਦੇ ਹਿਲਦੇ ਹੋਏ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰੱਸਿਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ ਹਿਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਸੁੱਟੇ ਹੋਏ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਤੋੜ ਨਾ ਸਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਹਰ ਥਾਂ ਅਚ੍ਯੁਤ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੈਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਉਕਸਾਏ ਹੋਏ ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਮੁਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਅੱਗ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਨਾ ਕਰ ਸਕੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਬੇਅੰਤ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਨਾ ਛੱਡਿਆ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੂੰ ਜਦੋਂ ਉੱਚੀ ਥਾਂ ਤੋਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਉਹ, ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਖੁਦ ਅਕਾਸ਼ਵਾਸੀ ਵਲੋਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਸਹਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਚਲਾਈ ਗਈ ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਮਧੁਸੂਦਨ 'ਤੇ ਲੱਗਾ ਸੀ, ਤੁਰੰਤ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ। ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਪਾਗਲ ਹਾਥੀ, ਜੋ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਰੂਪ ਬਦਲ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਛਾਤੀ ਉੱਤੇ ਆਏ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਟੁੱਟ ਗਏ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੈਤਿਆ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਵਿਨਾਸ਼ਕਾਰੀ ਮਾਇਆ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਕੁਝ ਨਾ ਬਿਗਾੜ ਸਕੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਗੋਵਿੰਦ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸ਼ੰਬਰ, ਜੋ ਮਾਇਆ ਦਾ ਮਾਹਿਰ ਸੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਠੱਗੀਆਂ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਗਈਆਂ, ਉਸ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਘਾਤਕਾਂ ਵਲੋਂ ਲਿਆਇਆ ਗਿਆ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਵੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਖਾ ਕੇ ਪਚਾ ਲਿਆ। ਉਹ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਦੇਖਦਾ ਸੀ, ਸਰਵੋਚ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗਾ ਹੀ ਸਮਝਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਸੱਚਾਈ, ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਚ ਭੰਡਾਰ, ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਚੰਗਿਆਂ ਲਈ ਆਦਰਸ਼। ਇੱਥੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਮਨੂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਹੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਸਦਾ-ਥਿਰ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ, ਜੋ ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਚ ਸੀ, ਆਖਿਆ—ਕਿ ਨਾ ਅੱਗ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਾੜਿਆ, ਨਾ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨੇ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਇਆ, ਨਾ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਛੱਡਿਆ—ਇਹ ਸਭ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ, ਧਰਤੀ ਕੰਬੀ; ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਗਾਈਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਟਕਰਾਇਆ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਮਰਿਆ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਦੱਸਿਆ। ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਸ਼ਕਤੀ ਬਾਰੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਮਹਾਨ ਕਰਤਬ ਤੁਸੀਂ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ। ਦੱਸੋ, ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਹਥਿਆਰ ਕਿਉਂ ਚਲਾਏ? ਅਤੇ ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਦਬਾਇਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਨਾਗਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਉਂ ਵੇਖਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਜਾਂ ਅੱਗ ਦੇ ਢੇਰ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ? ਉਸ ਨੂੰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ? ਦੈਤਿਆ ਨੇ ਉਸ ਉੱਤੇ ਸੁੱਕੀ ਹਵਾ ਕਿਉਂ ਚਲਾਈ? ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਅਚਾਰਿਆਂ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਮਾਇਆ ਵਰਤੀ? ਅਤੇ ਸ਼ੰਬਰ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਹਜ਼ਾਰ ਠੱਗੀਆਂ ਚਲਾਈਆਂ? ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਘਾਤਕਾਂ ਵਲੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਹਾਲਾਹਲ ਜ਼ਹਿਰ ਕਿਉਂ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਪਚਾ ਲਿਆ? ਇਹ ਸਭ, ਹੇ ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਉਸ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੇ ਕਰਤਬ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮਾਰ ਸਕਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੌਣ ਡਾਊਣ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਸ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾਂ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਕੇਸ਼ਵ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਤਤਪਰ, ਦੈਤਿਆਂ ਲਈ—ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸਨ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ਉਸ ਵਲ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੇ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਸਵਭਾਵਕ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ-ਭਗਤ ਅਤੇ ਇਰਖਾ-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਵੱਡੇ ਵੈਰੀ ਵੀ ਹਮਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਫਿਰ ਪੰਛੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਚ, ਇਹ ਸਭ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਮੈਂ ਦੈਤਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਰਤਬ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਤਦ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਹੁਣ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਉਸ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਪ੍ਰਹਿਲਾਦ ਦੀ ਕਥਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਸਦਾ ਉੱਚੀ ਰਹੀ।