ਮਾਰਿਸ਼ਾ ਅਤੇ ਦਸ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੱਖ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੀ। ਇਹ ਦੱਖ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਧਨਵੰਤ ਅਤੇ ਗਿਆਨੀ ਸੀ, ਉਸਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਸਤੇ ਆਪਣੇ ਤੋਂ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼ ਵਧ ਸਕੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਦੱਖ ਨੇ ਉੱਚੇ ਤੇ ਨੀਵੇਂ ਜੀਵ, ਦੋ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬਣਾਏ, ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਕਾਰਜ ਚਲਾਇਆ। ਦੱਖ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮਨ ਦੇ ਜ਼ਰੀਏ ਹੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ, ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸ ਧਰਮ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸੱਤਾਈਂ ਸੋਮਾ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਸੱਪ, ਗਾਂ, ਪੰਛੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅੱਜ ਤੱਕ ਸੰਤਾਨ ਸਰੀਰਕ ਮਿਲਾਪ ਰਾਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਜੋ ਅਚੁਕ ਤਪ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਇੱਛਾ, ਨਜ਼ਰ ਜਾਂ ਛੂਹਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਤਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸੱਜੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮਿਆ?” ਉਸ ਨੇ ਦਿਲੀ ਉਤਸ਼ੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਸੋਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੱਖ ਦੁਬਾਰਾ ਸੱਸਾ ਕਿਵੇਂ ਬਣਿਆ? ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯਾ ਸਦਾ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਨਾ ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਜੋ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਇਸ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਭੁੱਲਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਦੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੁੜ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਕਦੇ ਹੈਰਾਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਹਿਲਾਂ, ਹੇ ਵੈਦਿਕ ਵਿਦਵਾਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਛੋਟਾ-ਵੱਡਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਤਪ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਸੀ, ਤੇ ਤੇਜ ਹੀ ਕਾਰਣ ਸੀ।” ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੇ ਫਿਰ ਪੁੱਛਿਆ, “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਨੂੰ ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਓ।” ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਦੱਖ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਵਯੰਭੂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਸੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਦੱਖ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਅਸੁਰ ਤੇ ਸੱਪ ਪੈਦਾ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜੀਵ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਹੁਣ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਲਈ ਹੋਰ ਤਰੀਕਾ ਵਰਤਿਆ ਜਾਵੇ।” ਇਸ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦੱਖ ਨੇ ਵੈਰਾਣਾ ਦੇ ਘਰ ਦੀ ਕੁੜੀ ਆਸਿਕਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਇਆ। ਆਸਿਕਨੀ ਵੱਡੀ ਤਪਸਵੀ ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਸਿਕਨੀ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਜਦੋਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਇਹ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ, “ਹੇ ਹਰਿਅਸ਼ਵੋ, ਤੁਸੀਂ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹੋ। ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਉੱਤੇ, ਹੇਠਾਂ ਤੇ ਪਾਰ ਧਰਤੀ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਤਦ ਤੱਕ ਤੁਸੀਂ ਸੰਤਾਨ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹੋ?” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਹਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ ਤੇ ਅਜੇ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਜਿਵੇਂ ਨਦੀਆਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਦੱਖ ਦੇ ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰੂਣੀ ਤੋਂ ਫਿਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਵੀ ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ। ਪਰ, ਨਾਰਦ ਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਨਾ ਭੁੱਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚਲ ਪਏ, ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਭਰਾ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਇਹ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਜਦ ਦੱਖ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਰਦ ਉੱਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ, ਵੰਸ਼ ਵਧਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਦੱਖ ਨੇ ਵੈਰੂਣੀ ਤੋਂ ਸੱਠ ਧੀਆਂ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੱਸ ਧਰਮ ਨੂੰ, ਤੇਰਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੂੰ, ਸੱਤਾਈਂ ਸੋਮਾ ਨੂੰ, ਚਾਰ ਅਰਿਸ਼ਟਨੇਮੀ ਨੂੰ, ਦੋ ਬਹੁਪੁਤ੍ਰ ਨੂੰ, ਦੋ ਅੰਗੀਰਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਦੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਾਸ਼੍ਵ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀਆਂ। ਧਰਮ ਦੀਆਂ ਦੱਸ ਪਤਨੀਆਂ: ਅਰੁੰਧਤੀ, ਵਾਸੁ, ਜਾਮੀ, ਲਘਨਾ, ਭਾਨੁ, ਮਰੁਤਵਤੀ, ਸੰਕਲਪ, ਮੁਹੂਰਤਾ, ਸਾਧਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾ ਸਨ। ਵਿਸ਼ਵਾ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਦੇਵ, ਸਾਧਿਆ ਤੋਂ ਸਾਧਯ, ਮਰੁਤਵਤੀ ਤੋਂ ਮਰੁਤ, ਤੇ ਵਾਸੁ ਤੋਂ ਵਾਸੁ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਭਾਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਨੁਵ, ਮੁਹੂਰਤਾ ਦੇ ਮੁਹੂਰਤਜ, ਲਘਨਾ ਤੋਂ ਘੋਸ਼ਾ ਅਤੇ ਜਾਮੀ ਤੋਂ ਨਾਗਵਿਥੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਸਾਰੇ ਪਦਾਰਥ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਤੇ ਸੰਕਲਪ ਤੋਂ ਸੰਕਲਪ (ਆਤਮਾ) ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਵਾਸੁਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਦੇਵਤੇ ਹਨ: ਜਲ, ਧ੍ਰੁਵ, ਸੋਮਾ, ਧਰਮ, ਅਨੀਲ, ਅਨਲ, ਪ੍ਰਤਿਉਸ਼ਾ, ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ। ਆਪਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੈਤੰਡ, ਸ਼੍ਰਮ, ਸ਼ਾਂਤਾ ਅਤੇ ਅਧਵਾਨੀ ਹਨ। ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਾਲ ਹੈ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੋਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਰਕੋ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਤੇਜ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦ੍ਰਵਿਨ ਅਤੇ ਹੁਤਹਵ੍ਯਵਾਹ ਹਨ। ਮਨੋਹਰਾ ਤੋਂ ਸ਼ੀਸ਼ਿਰਾ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਰਾਵਣ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ, ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਸੱਪ, ਪੰਛੀ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।