ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਜੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹੇ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤਾਂ ਹੋਰ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਪਰੰਤ, ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਹਨ—ਇਹੀ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੀ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਮਨਵੰਤਰਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ‘ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ’ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਭੂ, ਭੁਵਹ ਆਦਿ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਲਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਲੋਕ, ਤਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ, ਜਨਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਸਮਾਧਾਨ ਨਾਲ, ਸੱਪ ਦੇ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਲੇਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਯੋਗੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਜਿਵੇਂ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਯੁ ਹੈ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਾਣੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਵਨ ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ‘ਪਹਲਾ ਪਾਰਾਰਧ’ ਸਮਾਪਤ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਾਦਯ ਕਲਪ ਆਇਆ। ਦੂਜੇ ਪਾਰਾਰਧ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਹੁਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ‘ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਪਿਤਰਾਂ, ਦਾਨਵਾਂ, ਮਨੁੱਖ, ਜਾਨਵਰ, ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ?” ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਕੀ-ਕੀ ਗੁਣ, ਸਵਭਾਵ ਅਤੇ ਰੂਪ ਬਣਾਏ?” ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੇਵਤਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤੀ। ਕਲਪਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਿੰਤਨਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਅਚੇਤਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਹੀ ਹਨੇਰਾ ਸੀ। ਇਹ ਹਨੇਰਾ—ਇਹ ਭੂਲ, ਮਹਾ-ਭੂਲ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਅਤੇ ਅੰਧਸਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੰਜ-ਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਚਿੰਤਨਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਪਰ ਅਚੇਤਨ; ਇਹ ਅੰਦਰੋਂ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ, ਰੁੱਖ-ਸਰੂਪ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਫਲਦਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੜ ਚਿੰਤਨਾ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਚਿੰਤਨਾ ਤੋਂ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਾਰਾ ਤਿਰਛੀ ਸੀ; ਇਸ ਕਰਕੇ, ਇਹ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹਾਈ। ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਗਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ; ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਚੀ, ਅਗਿਆਨ, ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ, ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅਠਾਈਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਲੱਖਣ ਪਰ ਪਰਸਪਰ ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਅਸਫਲ ਹੈ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਸਾਤਵਿਕ Ūਰਧਵਸ੍ਰੋਤਸ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਰਹਿਤ, ਚਾਨਣ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, Ūਰਧਵ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ’ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੋਰ ਉੱਤਮ, ਲਾਭਕਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਚਿੰਤਨਾ ਕੀਤੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ, ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਫਲ ਰਹੀਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੱਚੀ ਨਿਯਤ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ, ਫਲਦਾਇਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। Ūਰਧਵ ਧਾਰਾ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਵਾਂ ਬੋਲ ਚਾਲ ਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਉਹ ਚਾਨਣ ਵਿੱਚ ਭਰਪੂਰ, ਪਰ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਰਜਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਲਗਾਤਾਰ ਰਚੇ ਰਹਿੰਦੇ; ਮਨੁੱਖ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਗਟ, ਯਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਜੀ, ਛੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਪਹਿਲੀ ‘ਮਹਤ’ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ ‘ਸੂਖਸ਼ਮ ਤੱਤ’ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ; ਤੀਜੀ ‘ਵੈਕਾਰਿਕ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਬੁੱਧ ਨੇ ਕੀਤੀ; ਚੌਥੀ ‘ਮੁੱਖ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ ਮੁੱਖ ਹਨ। ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਪਸ਼ੂ’ ਦੀ ਕਹਾਈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਛੇਵੀਂ Ūਰਧਵਸ੍ਰੋਤਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਦੇਵਤਿਆਂ’ ਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਨੀਵੀਂ ਧਾਰਾ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਸੱਤਵੀਂ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੈ। ਅੱਠਵੀਂ ‘ਕ੍ਰਿਪਾ’ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਸਾਤਵਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਹੈ; ਇਹ ਪੰਜ ‘ਵਿਕਾਰਿਤ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਹੋਰ ਤਿੰਨ ‘ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ’ ਹਨ। ਨੌਂਵੀਂ ‘ਕੌਮਾਰ’ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਜੋ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਿਤ ਦੋਹਾਂ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੀਆਂ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਣਨ ਹੋਈਆਂ। ਇਹ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਅਤੇ ਵਿਕਾਰਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੁੱਖ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੁਸੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੱਸੀ; ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਪੁਰਾਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ ਬਣੇ, ਜੋ ਸਤਕਰਮੀ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਸੰਸਿਤ ਹਨ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਾਰ ਵਗਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਅਚਲ ਜੀਵ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ—ਮਨਸੂਤ ਹੋਈ, ਜਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ। ਜਦ ਉਹ ਚਾਰ ਵਗਾਂ—ਦੇਵਤਾ, ਦਾਨਵ, ਪਿਤਰ, ਤੇ ਮਨੁੱਖ—ਰਚਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਸੰਯੋਗ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਹਨੇਰੇ ਦਾ ਮਾਪ ਵਧ ਗਿਆ; ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੀਵੀਂ ਭਾਗ ਤੋਂ, ਦਾਨਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਰਚਨਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਹ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਦੇ ਮਾਪ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਸੀ; ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ, ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ, ‘ਰਾਤ’ ਬਣ ਗਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਅਤੇ ਧਿਆਨਯੋਗ ਕਥਾ ਮੈਤ੍ਰੇਯਾ ਨੂੰ ਸੁਣਾਈ।