ਇੱਕ ਵਾਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੰਡੂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਦਾ ਬੋਝ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਕੁਟੀਆ ਛੱਡ ਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਕਲੇ, ਤਾਂ ਸੁਭਾਗਿਆ ਸਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੁਸੀਂ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹੋ?" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਦਿਨ ਮੁੜ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਆਏ! ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸਾਂਝ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਕਰਮ ਅਧੂਰੇ ਰਹਿ ਜਾਣਗੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਮੁਸਕਰਾਈ ਤੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, "ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਨਣ ਵਾਲੇ, ਕੀ ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਦਿਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੁੜ ਗਿਆ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਬਹੁਤ ਸਾਲਾਂ ਤੋਂ ਤੇਰਾ ਦਿਨ ਮੁੜ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਕੋਈ ਅਚੰਭਾ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਕਿਸ ਦਾ ਅਚਰਜ ਹੈ, ਇਹ ਦੱਸੋ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਤੂੰ ਸਵੇਰੇ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਆਏ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਆਈ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਹੁਣ ਸਾਂਝ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਜੇ ਤੇਰੀ ਨੀਅਤ ਸੱਚੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਕਿਉਂ?" ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਆਈ ਸੀ, ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੀਤ ਗਿਆ।" ਸੋਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਨ, ਪੁੱਛਿਆ, 'ਹੇ ਲਜਜਿਤਾ, ਦੱਸ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ?'" ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਸੱਤ ਸੌ ਨੌ ਸਾਲ, ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੇ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਨੇ।" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸੱਚ ਦੱਸ, ਹੇ ਲਜਜਿਤਾ, ਇਹ ਮਜ਼ਾਕ ਹੈ ਜਾਂ ਸੱਚਮੁੱਚ, ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਆਏ? ਮੈਨੂੰ ਤਾਂ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਇਕ ਦਿਨ ਹੀ ਲੰਘਾਇਆ।" ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲ ਸਕਦੀ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦ ਤੂੰ ਅੱਜ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਸਦਾ ਜਾਂਚ ਪੜਤਾਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।" ਸੋਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਸੱਚ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੋਸ਼ ਦਿੱਤਾ, 'ਹਾਏ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਮ!'" ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ, ਬ੍ਰਹਮ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੀ ਦੌਲਤ ਮੁੱਕ ਗਈ। ਮੇਰੀ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲਤਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ, ਜੋ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਮੋਹ ਲਈ ਬਣਾਈ ਗਈ। ਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਛੇ ਲਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਹ ਸਵੈ-ਸਯਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤਾਂ ਇਸ ਮਹਾਨ, ਸਭ ਕੁਝ ਖਾ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਕਾਮਨਾ ਨੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਵਰਤ ਤੇ ਕਰਮ, ਜੋ ਵੇਦ ਗਿਆਨ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਸੰਗਤ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨਰਕਾਂ ਵੱਲ ਲੈ ਗਏ।" ਐਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਤਾ, ਕੋਲ ਬੈਠੀ ਅਪਸਰਾ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਾ, ਪਾਪਣ, ਜਿਧਰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਜਾ। ਜੋ ਤੇਰਾ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਤੂੰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ—ਮੇਰਾ ਮਨ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਚਰਨਾਂ ਰਾਹੀਂ ਭਟਕਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਭਸਮ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਤ ਪਗ ਚਲ ਕੇ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਰੀਤ ਹੈ।" "ਪਰ ਤੇਰੀ ਕੀ ਗਲਤੀ, ਜਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਾਰਾਜ਼ ਹੋਵਾਂ? ਸਾਰੀ ਗਲਤੀ ਮੇਰੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ। ਤੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤੀ। ਤੂੰ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈਂ, ਮੋਹ ਵਲ ਡਿੱਗ ਗਈ, ਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਿੰਦਤ ਹੈਂ।" ਸੋਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸਖਤ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਈ, ਉਸ ਦੇ ਪਸੀਨੇ ਛੁੱਟ ਗਏ।" ਉਸ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਬਦਿਆਂ, ਥੱਕੀਆਂ ਅੰਗਾਂ ਤੇ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੈਠਿਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, "ਜਾ, ਜਾ!" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਡਾਂਟ ਦਿੱਤੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਛੱਡ ਗਈ। ਆਕਾਸ਼ ਵੱਲ ਉੱਡ ਗਈ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣਾ ਪਸੀਨਾ ਪੁੰਝਣ ਲੱਗ ਪਈ। ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਪਸੀਨਾ ਪੁੰਝ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਹ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਉਸਦੇ ਨਰਮ ਲਾਲ ਪੱਤੇ ਵਰਤੀ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਲੋਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅੰਕੁਰ ਪਸੀਨੇ ਅਤੇ ਲੋਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਬਾਹਰ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਅੰਕੁਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਿਆ, ਤੇ ਹਵਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਰੂਪ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਂ (ਸੋਮਾ) ਉਸ ਨੂੰ ਗਾਂ ਦੇ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਵਧੀ। ਜਦ ਉਹ ਰੁੱਖ ਦੇ ਸਿਰੇ ਤੋਂ ਜੰਮੀ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਨਾਮ ਮਿਲਿਆ। ਰੁੱਖਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੇਣਗੇ—ਹੁਣ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਕੰਡੂ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਬਣੀ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉਹ ਮੇਰੀ ਪੁੱਤਰੀ ਹੈ, ਹਵਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮਲੋਚਾ ਦੀ ਵੀ ਧੀ ਹੈ। ਜਦ ਕੰਡੂ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਮੁੱਕ ਗਈ, ਹੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਧਾਮ ਚਲੇ ਗਏ। ਉਥੇ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਗੀ ਨੇ ਹਰੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ, ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਹੱਥ ਚੁੱਕ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਤਦ ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਉਹ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਕੰਡੂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।" ਸੋਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ, ਅਸੀਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਟਤਾ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਲਕਸ਼ ਹੈ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰਮ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਕਾਰਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਣ ਹੈ; ਹਰੇਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਉਤਰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਸਦਾ ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਜਨਮਾ, ਅਵਿਕਾਰੀ, ਤੇ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸੀ, ਅਜਨਮਾ, ਤੇ ਨਿਤ, ਪਰਮ ਪੁਰਖ ਹੈ, ਇੰਝ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਾਮ ਆਦਿਕ ਦੋਸ਼ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਣ।" ਸੋਮਾ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਜਪਕੇ, ਕੰਡੂ ਨੇ ਕੇਸ਼ਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਈ।" "ਇਹ ਮਾਰੀਸ਼ਾ ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਦੱਸਿਆ, ਐਸੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਹਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਇੰਨੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇਗਾ।" "ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਨਿਸੰਤਾਨ ਸੀ, ਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਹੇ ਉੱਤਮੋ, ਭੀਪਾ ਦੀ ਇਹ ਸੁਭਾਗਿਆ ਪਤਨੀ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਭਗਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ।" "ਵਿਸ਼ਣੂ, ਉਸ ਦੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, 'ਹੇ ਸੁਭਾਗਿਆਏ, ਵਰ ਮੰਗੋ।' ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੀ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਦੱਸੀ।" "ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰਾ ਵਧੂ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਵਿਅਰਥ, ਅਭਾਗਣੀ, ਨਿਸਫਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਫਲ ਜਨਮ ਲਿਆ, ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਸਵਾਮੀ।