ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਅਤੇ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਮਹਾਂਗਾਥਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅਤੇ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਰਾਤ ਹੈ ਤੇ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦਿਨ ਹੈ। ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਹਜ਼ਾਰ ਦੇਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ—ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦਾ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਿੰਨ, ਦੁਆਪਰ ਦੋ ਅਤੇ ਕਲਿ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਗਿਆਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੇਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਯੁਗ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਮਗਰੋਂ ਸੰਧਿਆ (ਪਰਭਾਤ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆਕਾਲ) ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੌਂ-ਸੌਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਮਾਪ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਧਿਆ ਤੇ ਉਸਦੇ ਮਗਰਲੇ ਹਿੱਸੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਯੁਗ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਏਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਤੇ ਕਲਿ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚੱਕਰ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਹਨ। ਹਰ ਮਨੁਵੰਤਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਵੀ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਨਾਪਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਤੇ ਉਸਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਜੇ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਇਕ ਮਨੁਵੰਤਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇਕਹੱਤਰ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਯੁਗਾਂ (ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਚਾਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ) ਦੇ ਸਮਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਦੇਵੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਠ ਲੱਖ ਸਤੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦੋ ਸੌ ਤੇ ਹੋਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਤੇ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਦਾਂ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਇੱਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨੈਮਿਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ—ਭੂ, ਭੁਵਹ, ਆਦਿਕ—ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਜੀਵ ਮਹਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਗਰਮੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਨਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨੋ ਲੋਕ ਜਦੋਂ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਸੱਪ ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਲੀਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਯੋਗੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿੰਨੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਰਜਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਐਸੇ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਏਸ ਮਹਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਪਰਾਰਧ ਪੂਰਾ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਜਿਸਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਨਾਮਕ ਮਹਾਕਲਪ ਹੋਇਆ। ਹੁਣ ਦੂਸਰੇ ਪਰਾਰਧ ਵਿੱਚ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਜੀਵ—ਜੋ ਧਰਤੀ, ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਿਰਜਿਆ?" ਉਹ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ, "ਮੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਿਰਜਣ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣਾਂ, ਸਵਭਾਵਾਂ ਤੇ ਰੂਪਾਂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ?" ਰਿਸ਼ੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕਿ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਦੇਵਤੇ ਆਦਿਕ ਦੀ ਕਿਵੇਂ ਸਿਰਜਣਾ ਕੀਤੀ।" ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ 'ਤੇ ਉਹ ਸਿਰਜਣ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਅਚੇਤਨ 'ਅੰਧਕਾਰ' ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਇਹ ਅੰਧਕਾਰ ਹੀ ਮੋਹ, ਮਹਾ ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧਸਾ ਆਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਵਾਪਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਪਰ ਇਸ ਵਿੱਚ ਚੇਤਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ, ਅਤੇ ਰੁੱਖ-ਸਰੂਪ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਪਹਿਲੀ ਰਚਨਾ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਕਹਾਈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਸਰਦਾਰ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਈ, ਉਹ ਨੇ ਫਿਰ ਦੂਜੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਗਏ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਤਿਰਛਾ ਸੀ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਤਿਰਛੇ ਰੁਝਾਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਇਹ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਰਚਨਾ ਕਹਾਈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਗਾਵਾਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਤੇ ਅਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਅਗਿਆਨ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਠਾਈ (28) ਤੱਕ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਓਟੇ ਹੋਏ, ਪਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੀ ਅਸਰਦਾਰ ਨਿਕਲੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੋਰ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ ਤੇ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਸਾਤਤਵਿਕ ਤੇ ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਜਿਸਨੂੰ Ūrdhvasrotas ਆਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ। ਇਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਹਨ, ਤੇ ਉੱਪਰ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਹਾਈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਰਚਨਾ ਹੋਈ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਹ ਨੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਤੇ ਅਸਰਦਾਰ ਰਚਨਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਹਿਲੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਅਸਰਦਾਰ ਸਾਬਤ ਹੋਈਆਂ। ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਏ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ਨੀਵੀਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ, ਅਸਰਦਾਰ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਜੀਵ ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਤੋਂ ਹਟ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਣੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋ ਗਏ। ਇਹ ਜੀਵ, ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਹੁਣ ਤਮੋ-ਗੁਣ ਅਤੇ ਰਜੋ-ਗੁਣ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਗਏ। ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਸਦਾ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਗਟ, ਸਦਾ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਛੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲੀ, ਮਹੱਤ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੀ, ਸੁੱਖਮ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ। ਤੀਜੀ, ਵੈਕਾਰਿਕ ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਹਾਈ। ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਕਿਰਤਿਕ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਚੌਥੀ, ਮੁੱਖ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਚਲ ਜੀਵ (ਰੁੱਖ ਆਦਿ) ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿਰਛੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਾਲੀ ਰਚਨਾ ਪਸ਼ੂ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ, ਛੇਵੀਂ ਰਚਨਾ, ਉੱਪਰ ਵਧਣ ਵਾਲੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਰਚਨਾ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਚੱਕਰ ਸਿਰਜਿਆ।