ਸ੍ਰੀ ਵਿ्णੁ ਹੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਰਚਿਤਾ, ਪਾਲਕ, ਸੰਭਾਲਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮੇਟ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਹੀ ਸਰਵੋਤਮ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ, ਸਾਰੇ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕ ਸਾਰੇ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹਨ। ਇਸ ਉੱਤੇ ਸ੍ਰੀ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਣ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਅਪਾਰ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸਵਭਾਵ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਕਰਤ੍ਰਿਤਾ ਕਿਵੇਂ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ?" ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਕਲ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹਨ। ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਆਦਿ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਤੋਂ ਤਾਪ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ, ਜੋ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਪਰਮ ਪਿਤਾ ਹਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਿ, ਉਹ ਸਦਾ 'ਜਨਮੇ' ਹੋਏ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਸਿਰਫ ਰੂਪਕ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਜਿਸਨੂੰ ਇੱਕ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੀਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਮੇਂ ਨੂੰ 'ਪਰਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਦਾ ਅੱਧਾ 'ਪਾਰਾਰਧ' ਹੈ। ਮੈਂ ਜੋ ਵਿਣੂ ਦੇ ਕਾਲ ਦੇ ਰੂਪ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਤੁਸੀਂ ਸਮਝੋ ਕਿ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਹਰੇਕ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਚਾਹੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅਚਲ, ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ—ਸਭ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇਹੀ ਗਿਣਤੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਹੇ ਮਹਾਨ ਮੁਨਿ, ਪੰਦਰਾਂ ਨਿਮੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ 'ਕਾਠਾ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਤੀਹ ਕਾਠਾ ਇੱਕ 'ਕਲਾ' ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਹ ਕਲਾ ਇੱਕ 'ਮੁਹੂਰਤ' ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਿਨ-ਰਾਤਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੱਖਣਾਚਲ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਚਲ ਵਿੱਚ ਵੰਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੱਖਣਾਚਲ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਰਾਤ ਹੈ, ਉੱਤਰੀ ਚਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਦਿਨ ਹੈ।" "ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਚਾਰ ਹਿੱਸੇ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਤਿੰਨ, ਦੁਆਪਰ ਦੋ, ਅਤੇ ਕਲੀ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਰੇਕ ਹਿੱਸਾ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਹਰੇਕ ਯੁਗ ਦੇ ਅਗਲੇ ਤੇ ਪਿਛਲੇ ਸੰਧਿ-ਕਾਲ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਮਾਂ-ਮਿਆਦ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦੁਆਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹ ਚਾਰ ਯੁਗ ਹਨ। ਐਸੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੱਕਰਾਂ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੁ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵੀ ਸੁਣੋ। ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤੇ, ਇੰਦਰ, ਮਨੁ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ—ਇਹ ਸਭ ਇਕੱਠੇ ਉਤਪੰਨ ਅਤੇ ਲੀਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।" "ਇਕਹੱਤਰ ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ, ਇਸ ਗਿਣਤੀ ਨੂੰ ਚਾਰ ਨਾਲ ਗੁਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁਵੰਤਰਾ ਦਾ ਸਮਾਂ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਹੈ। ਦਿਵ੍ਯ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਅੱਠ ਲੱਖ ਸਤੱਤਰ ਹਜ਼ਾਰ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ, ਕੁੱਲ ਤਿੰਨ ਸੌ ਮਿਲੀਅਨ ਅਤੇ ਸਤਾਹਠ ਨਿਯੁਤ ਤੇ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹੇ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਇਹ ਸਮਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਨੈਮਿੱਤਿਕ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ, ਤਿੰਨ ਲੋਕ—ਭੂ, ਭੁਵਹ ਆਦਿ—ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹਰਲੋਕ ਵਾਸੀ, ਤਾਪ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਜਨਲੋਕ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਨਾਰਾਇਣ-ਸਰੂਪ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵ-ਲੀਨਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਨਲੋਕ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਯੋਗੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੰਨੀ ਹੀ ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਉਮਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਿਆਦ ਹੈ। ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਇੱਕ ਪਾਰਾਰਧ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਮਰ ਪੂਰੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪਾਦ੍ਯ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂ-ਕਲਪ ਆਇਆ। ਹੁਣ ਦੂਜੇ ਪਾਰਾਰਧ ਵਿੱਚ, ਜੋ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪਹਿਲਾ ਕਲਪ ਵਾਰਾਹ ਕਲਪ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।" ਫਿਰ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਜੀ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਨੇ ਕਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਦਾਨਵ, ਮਨੁੱਖ, ਪਸ਼ੂ, ਰੁੱਖ ਅਤੇ ਜਲ, ਆਕਾਸ਼, ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਰਚੇ। ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਦੱਸੋ ਕਿ ਰਚਨਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹੜੀਆਂ ਗੁਣ, ਸਵਭਾਵ ਤੇ ਰੂਪ ਬਣਾਏ।" ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਮੈਤ੍ਰੇਯ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਜਿਵੇਂ ਕਲਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਰਚਨਾ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇੱਕ ਅਚੇਤਨ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜੋ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।" "ਇਹ ਹਨੇਰਾ ਮੋਹ, ਮਹਾਂ ਮੋਹ, ਤਾਮਿਸ੍ਰਾ ਤੇ ਅੰਧਸਾ ਵਜੋਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਗਿਆਨ, ਪੰਜ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਪੰਜ-ਵਿਭਾਜਿਤ ਰਚਨਾ, ਚੇਤਨਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਭਾਵ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਵਿੱਖੇ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ ਸੀ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਰਚਨਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਥਮਿਕ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਰਚਨਾ ਅਸਰਦਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮੁੜ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।" "ਇਸ ਵਾਰੀ, ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਦੀ ਗਤੀ ਆੜੀ ਸੀ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਗਾਈਆਂ ਆਦਿਕ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਚੀ ਹੋਈ, ਅਗਿਆਨ, ਗਲਤ ਰਸਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।" "ਇਹ ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅਠਾਈ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਪਰਸਪਰ ਓਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਰਚਨਾ ਵੀ ਅਸਰਦਾਰ ਲੱਗੀ, ਤਦ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੀਜੀ ਰਚਨਾ, ਜੋ ਸਾਤਤਵਿਕ ਹੈ, ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਜਿਸਨੂੰ ਊਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ, ਉਸ ਦੀ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਚਨਾਵਾਂ ਦਾ ਉਦਭਵ, ਸ੍ਰੀ ਪਰਾਸ਼ਰ ਜੀ ਨੇ ਮੈਤ੍ਰੇਯ ਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।