ଗାଵସ୍ତ୍ଵତ୍ତଃ ସମୁଦ୍ଭୂତାସ୍ତ୍ଵ ତ୍ତୋଜା ଅଵଯୋ ମୃଗାଃ । ତ୍ଵମନ୍ମୁଖାଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣା ବାହ୍ଵୋସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ କ୍ଷତ୍ରମଜାଯତ ॥ ୧,୧୨.
ଗାଈ, ଶକ୍ତି, ପକ୍ଷୀ ଓ ବନ୍ୟପ୍ରାଣୀ ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ମୁଁହୁଁଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବାହୁଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ଵୈଶ୍ଵାସ୍ତଵୋରୁଜାଃ ଶୂଦ୍ରାସ୍ତଵ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ସମୁଦ୍ଗତାଃ । ଆକ୍ଷ୍ଣୋଃ ସୂର୍ଯୋଽନିଲଃ ପ୍ରାଣାଚ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ମନସସ୍ତଵ ॥ ୧,୧୨.
ଆପଣଙ୍କ ଉରୁଠାରୁ ବୈଶ୍ୟ, ପାଦଠାରୁ ଶୂଦ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି; ଆପଣଙ୍କ ଆଖିଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଶ୍ୱାସଠାରୁ ବାୟୁ, ମନଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
ପ୍ରାଣୋନ୍ତଃ ମୁଷିରାଜ୍ଜାତୋ ମୁଖାଦଗ୍ନିରଜାଯତ । ନାଭିତୋ ଗଗନଂ ଦ୍ଯୌଶ୍ଚ ଶିରସଃ ସମଵର୍ତତ ॥ ୧,୧୨.
ଆପଣଙ୍କ ଶ୍ୱାସଠାରୁ ପ୍ରାଣ, ମୁଁହୁଁଠାରୁ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ନାଭିଠାରୁ ଆକାଶ ଓ ମୁଣ୍ଡଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
ଦିଶଃ ଶ୍ରୋତ୍ରାତ୍କ୍ଷିତିଃ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ ସର୍ଵମଭୂଦିଦିମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଆପଣଙ୍କ କାନଠାରୁ ଦିଗ, ପାଦଠାରୁ ଭୂମି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି; ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ହୋଇଛି।
ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ସୁମହାନଲ୍ପେ ଯଥା ବୀଜେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ । ସଂଯମେ ଵିସ୍ଵମଖିଲଂ ବୀଜଭୂତେ ତଥାତ୍ଵାଯି ॥ ୧,୧୨.
ଯେପରି ଏକ ଛୋଟ ବିଜରେ ବଡ଼ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛ ଲୁଚି ରହିଥାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ବିଜ ଭାବେ ନିବାଡ଼ ଅବସ୍ଥାରେ ଅଛି।
ବୀଜାଦଙ୍କୁରସମ୍ଭୂତେ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧସ୍ତୁ ସମୁତ୍ଥିତଃ । ଵିସ୍ତାରଂ ଚ ଯଥା ଯାତି ତ୍ଵତ୍ତଃ ସୃଷ୍ଟୌ ତଥା ଜଗତ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଯେପରି ବିଜରୁ ଅଂକୁର ଉପଜି ତାହାଠାରୁ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ ଗଛ ବଡ଼ ହୁଏ ଓ ବିସ୍ତାର ହୁଏ, ସେପରି ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ବିଶ୍ୱ ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ବିସ୍ତାରିତ ହୁଏ।
ଯଥା ହି କଦଲୀ ନାନ୍ଯା ତ୍ଵକ୍ପତ୍ରାଦପି ଦୃସ୍ଯତେ । ଏଵଂ ଵିଶ୍ଵସ୍ଯ ନାନ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ତ୍ଵସ୍ଥଯୀଶ୍ଵର ଦୃଶ୍ଯେତ ॥ ୧,୧୨.
ଯେପରି କଦଳୀ ଗଛରେ ତାର ଛାଲ ଓ ପତ୍ର ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ଏହି ବିଶ୍ୱରେ ଆପଣ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ହେ ଅଚଳ ଈଶ୍ୱର।
ହ୍ଲାଦିନୀ ସଂଧିନୀ ସଂଵିତ୍ତ୍ଵଯ୍ଯେକା ସର୍ଵସଂସ୍ଥିତୌ । ହ୍ଲାଦତାପକରୀ ମିଶ୍ରା ତ୍ଵଯି ନୋ ଗୁଣଵର୍ଜିତେ ॥ ୧,୧୨.
ଆନନ୍ଦ, ଏକତା ଓ ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଏକାତ୍ମକ ଭାବେ ଅଛି; ଆନନ୍ଦ ଓ ବେଦନା, ଏବଂ ତାହାର ମିଶ୍ରଣ ଆପଣଙ୍କ ଭିତରେ ଅଛି, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଗୁଣରୁ ମୁକ୍ତ।
ପୃଥଗ୍ଭୂତୈକଭୂତାଯ ଭୂତଭୂତାଯ ତେ ନମଃ । ପ୍ରଭୂତଭୂତଭୂତାଯ ତୁଭ୍ଯଂ ଭୂତାତ୍ମନେ ନମଃ ॥ ୧,୧୨.
ଯିଏ ଏକ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମୂଳ ତାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର; ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ଓ ସମୃଦ୍ଧିର ମୂଳ, ସେଇ ଭଗବାନ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ପ୍ରଧାନପୁରୁଷୌ ଵିରାଟ୍ସମ୍ରାଟ୍ସ୍ଵରାଟ୍ତଥା । ଵିଭାଵ୍ଯତେନ୍ତଃକରଣେ ପୁରୁଷେଷ୍ଵକ୍ଷଯୋ ଭଵାନ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଯେଉଁ ଦୃଶ୍ୟ ଜଗତ୍, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ, ବିରାଟ୍, ସମ୍ରାଟ୍, ସ୍ୱରାଟ୍—ଏହି ସବୁ ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଅବିନାଶୀ।
ସର୍ଵସ୍ମିନ୍ସର୍ଵଭୂତସ୍ତ୍ଵଂ ସର୍ଵଃ ସର୍ଵସ୍ଵରୂପଧୃକ୍ । ସର୍ଵଂ ତ୍ଵତ୍ତସ୍ତତଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ନମଃ ସର୍ଵାତ୍ମନେଽସ୍ତୁ ତେ ॥ ୧,୧୨.
ଆପଣ ସମସ୍ତ ଭିତରେ ଅଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ କିଛି ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରୁ ଆସି, ପୁନି ଆପଣଙ୍କୁ ଠାରେ ଲୟ ହୁଏ—ସେଇ ସର୍ବାତ୍ମାଙ୍କୁ ମୋର ନମସ୍କାର।
ସର୍ଵାତ୍ମକୋସି ସର୍ଵେଶ ସର୍ଵଭୂତସ୍ଥିତୋ ଯତଃ । କଥଯାମି ତତଃ କିଂ ତେ ସର୍ଵଂ ଵେତ୍ସି ହୃତି ସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଈଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ବସିଛନ୍ତି; ଆପଣ ହୃଦୟର ଗୁପ୍ତ କଥା ଜାଣନ୍ତି, ତେଣୁ ଆଉ କଣ କହିବି?
ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ସର୍ଵଭୂତେଶ ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵସମୁଦ୍ଭଵ । ସର୍ଵଭୂତୋ ଭଵାନ୍ଵେତ୍ତି ସର୍ଵସତ୍ତ୍ଵମନୋରଥମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ହେ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଉତ୍ସ, ଆପଣ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଜାଣନ୍ତି।
ଯୋ ମେ ମନୋରଥୋ ନାଥ ସଫଲଃ ସ ତ୍ଵଯା କୃତଃ । ତପଶ୍ଚ ତପ୍ତଂ ସଫଲଂ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋଽସି ଜଗତ୍ପତେ ॥ ୧,୧୨.
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଯେଇଁ ଇଚ୍ଛା ଥିଲା, ଆପଣ ସେହିଟିକୁ ପୂରଣ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲି, ଏହା ଫଳଦାୟକ ହେଲା, କାରଣ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଛି, ହେ ବିଶ୍ୱନାଥ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ତପସସ୍ତତ୍ଫଲଂ ଯଦ୍ଦୃଷ୍ଟୋଽହଂ ତ୍ଵଯା ଧ୍ରୁଵ । ମଦୃର୍ଶନଂ ହି ଵିଫଲଂ ରାଜପୁତ୍ର ନ ଜାଯତେ ॥ ୧,୧୨.
ଭଗବାନ କହିଲେ: ଧ୍ରୁବ, ତୁମେ ଯେଉଁ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲ, ତାର ଫଳ ହେଉଛି ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିପାରିଛ; ହେ ରାଜକୁମାର, ମୋର ଦର୍ଶନ କେବେ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ ନାହିଁ।
ଵରଂ ଵରଯ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥାଭିମତମାତ୍ମନଃ । ସର୍ଵଂ ସଂପଦ୍ଯତେ ପୁଂସାଂ ମଯି ଦୃଷ୍ଟିପଥଂ ଗତେ ॥ ୧,୧୨.
ସେଥିପାଇଁ, ତୁମେ ମନରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କର, ସେହି ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ; ଯେତେବେଳେ କାହାର ମୋ ଦୃଷ୍ଟି ପଡ଼େ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ କିଛି ସମ୍ଭବ ହୁଏ।
ଧ୍ରୁଵ ଉଵାଚ ଭଗଵନ୍ଭୂତଭଵ୍ଯେଶ ସର୍ଵସ୍ଯାସ୍ତେ ଭଵାନ୍ ହୃଦି । କିମଜ୍ଞାତଂ ତଵ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମନସା ଯନ୍ମଯେକ୍ଷିତମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଧ୍ରୁବ କହିଲେ: ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତ୍ର ନାଥ, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବସିଛନ୍ତି; ମୁଁ ମନରେ ଯାହା ଭାବିଛି, ତାହା ଆପଣଙ୍କୁ କ’ଣ ଅଜଣା ଅଛି?
ତଥାପି ତୁଭ୍ଯଂ ଦେଵେଶ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଯନ୍ମଯା । ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯତେ ଦୁର୍ଵିନୀତେନ ହୃଦଯେନାତିଦୁର୍ଲଭମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ତଥାପି, ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ନାଥ, ମୋ ଅସଂଯମିତ ଏବଂ ଅପରାଧୀ ହୃଦୟ ଯାହା ଚାହେ, ଯଦିଓ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ କହିବି।
କିଂ ଵା ସର୍ଵଜଗତ୍ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟଃ ପ୍ରସନ୍ନେ ତ୍ଵଯି ଦୁର୍ଲଭମ୍ । ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ମଘ ଵାନପି ॥ ୧,୧୨.
ହେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଆପଣ ଖୁସି ହେଲେ କ’ଣ ଦୁର୍ଲଭ? ଆପଣଙ୍କ ଦୟାର ଫଳରେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ର ତିନି ଲୋକର ରାଜ୍ୟ ଉପଭୋଗ କରନ୍ତି।
ନୈତଦ୍ରାଜାସନଂ ଯୋଗ୍ଯମଜାତସ୍ଯ ମମୋଦରାତ୍ । ଇତି ଗର୍ଵଦଵୋଚନ୍ମାଂ ସପତ୍ନୀମାତୁରୁଚ୍ଚକୈଃ ॥ ୧,୧୨.
ଏହି ରାଜାସନ ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ହୋଇନଥିବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—ମୋ ସପତ୍ନୀମାଆ ଏହି କଥା ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ଗର୍ବରେ କହିଥିଲେ।
ଆଧାରଭୂତଂ ଜଗତଃ ସର୍ଵେଷାମୁତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ପ୍ରାର୍ଥଯାମି ପ୍ରଭୋ ସ୍ଥାନଂ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଦତୋଵ୍ଯଯମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସେଥିପାଇଁ, ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ଅମର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଆଧାର ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ, ତାହା ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରେ ଚାହେଁ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ପ୍ରାର୍ଥ୍ଯତେ ସ୍ଥାନମେତତ୍ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯତି ଵୈ ଭଵାନ୍ । ତ୍ଵଯାହଂ ତୋଷିତଃ ପୂର୍ଵମନ୍ଯଜନ୍ମନି ଵାଲକ ॥ ୧,୧୨.
ଭଗବାନ କହିଲେ: ତୁମେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ଚାହିଲ, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ତୁମେ ପାଇବ; ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ତୁମେ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲ, ହେ ଶିଶୁ।
ତ୍ଵମାସୀର୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପୂର୍ଵଂ ମଯ୍ଯେକାଗ୍ରମତିଃ ସଦା । ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ଶୁଶ୍ରଷୁର୍ନିଜଧର୍ମାନୁପାଲକଃ ॥ ୧,୧୨.
ପୂର୍ବେ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲ, ସଦା ମୋ ପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ମନ ରଖୁଥିଲ; ମାତା-ପିତାଙ୍କ ସେବା କରୁଥିଲ ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରୁଥିଲ।
କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ମିତ୍ରଂ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ତଵାଭଵତ୍ । ଯୋଵନେଖିଲଭୋଗାଢ୍ଯୋ ଦର୍ଶନୀଯୋଜ୍ଜ୍ଵଲାକୃତିଃ ॥ ୧,୧୨.
ସମୟ ଯିବା ସହିତ, ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ତୁମ ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ହେଲେ—ଯିଏ ଯୌବନରେ, ସମସ୍ତ ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଉଜ୍ୱଳ ଆକୃତିର ଥିଲେ।
ତତ୍ସଙ୍ଗାତ୍ତସ୍ଯ ତାମୃଦ୍ଧିମଵଲୋକ୍ଯାଦିଦୁର୍ଲଭାମ୍ । ଭଵେଯଂ ରାଜପୁତ୍ରୋହମିତି ଵାଞ୍ଛା ତ୍ଵଯା କୃତା ॥ ୧,୧୨.
ତାଙ୍କ ସହିତ ମିଶି, ତାଙ୍କର ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦେଖି, ତୁମେ ମନେ ଇଚ୍ଛା କଲ—'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ରାଜପୁତ୍ର ହେଉଁ।'
ତତୋ ଯଥାଭିଲଷିତା ପ୍ରାପ୍ତା ତେ ରାଜପୁତ୍ରତା । ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ଯ ଗୃହେ ଜାତୋସି ଧ୍ରୁଵ ଦୁର୍ଲଭେ ॥ ୧,୧୨.
ଏଭଳି ତୁମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ତୁମେ ରାଜପୁତ୍ର ହେବାର ସଉଭାଗ୍ୟ ପାଇଲ; ହେ ଦୁର୍ଲଭ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଲ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଦୁର୍ଲଭଂ ସ୍ଥାନଂ କୁଲେ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ଯତ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ବଂଶରେ ତୁମେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ ପାଇଛ, ଏହା ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ।
ତସ୍ଯୈତଦପରଂ ବାଲ ଯେନାହଂ ପରିତୋଷିତଃ । ମାମାରାଧ୍ଯ ନରୋ ମୁକ୍ତିମଵାପ୍ନୋତ୍ଯଵିଲମ୍ବିତାମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଏହା ସହିତ, ହେ ଶିଶୁ, ପୂର୍ବ ଜନ୍ମରେ ଯିଏ ମୋତେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ—ଯିଏ ମୋର ଉପାସନା କରେ, ସେ ବିଳମ୍ବ ବିନା ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ।
ମଯ୍ଯର୍ପିତମନା ବାଲ କିମୁ ସ୍ଵର୍ଗାଦିକଂ ପଦମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ହେ ଶିଶୁ, ଯାହାର ମନ ମୋପରେ ନିରନ୍ତର ଲଗିଛି, ସେଠି ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ଅବସ୍ଥାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯାଦଧିକେ ସ୍ଥାନେ ସର୍ଵତାରାଗ୍ରହାଶ୍ରଯଃ । ଭଵିଷ୍ଯତି ନ ସଂଦେହୋ ମତ୍ପ୍ରସାଦାଦ୍ଭାଵନ୍ଧ୍ରୁଵ ॥ ୧,୧୨.
ମୋ ଦୟାରେ, ତୁମେ ତିନି ଲୋକଠାରୁ ଉପରେ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନ, ସମସ୍ତ ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ ପାଇବ—ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ, ହେ ଧ୍ରୁବ।