ନଦ୍ଯୋ ନଦାଃ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଂକ୍ଷୋଭଂ ପରମଂ ଯଯୁଃ । ତତ୍କ୍ଷୋଭାଦମରାଃ କ୍ଷୋଭଂ ପରଂ ଜଗ୍ମୁର୍ମହାମୁନେ ॥ ୧,୧୨.
ନଦୀ, ଝରଣା ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ବଡ଼ ଭାବରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ; ଏହି ଉତ୍ତେଜନାର ଫଳରେ, ମହାମୁନି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଯାମା ନାମ ତଦା ଦେଵା ମୈତ୍ରେଯ ପରମାକୁଲାଃ । ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ସହ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଧ୍ଯାନଭଙ୍ଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରମୁଃ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ସମୟରେ, 'ୟାମା' ନାମକ ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ବଡ଼ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, ମୈତ୍ରେୟ।
କୂଷ୍ମାଣ୍ଡା ଵିଵିଧୈ ରୂପୈର୍ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହାମୁନେ । ସମାଧିଭଙ୍ଗମତ୍ଯନ୍ତମାରବ୍ଧାଃ କର୍ତୁମାତୁରାଃ ॥ ୧,୧୨.
କୁଷ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ, ମହାମୁନି।
ସୁନୀତିର୍ନାମ ତନ୍ମାତା ସାସ୍ତ୍ରା ତତ୍ପୁରତଃ ସ୍ଥିତା । ପୁତ୍ରେତି କରୁଣାଂ ଵାଚମାହ ମାଯାମଯୀ ତଦା ॥ ୧,୧୨.
ସୁନୀତି ନାମକ ତାଙ୍କର ମାଆ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାଇ, ମାୟାରେ ଭରିଥିବା କରୁଣା ଭରା କଥାରେ କହିଲେ — 'ମୁଁର ପୁଅ...'।
ପୁତ୍ରକାସ୍ମାନ୍ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଶରୀରାତ୍ଯଯଦାରୁଣାତ୍ । ନିର୍ବନ୍ଧତୋ ମଯା ଲବ୍ଧୋ ବହୁଭିସ୍ତ୍ଵଂ ମନୋରଥୈ ॥ ୧,୧୨.
'ପୁଅ, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଶରୀର ନାଶରୁ ଫେରିଆଯା; ତୁମକୁ ମୁଁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅନେକ ଇଚ୍ଛାରେ ପାଇଥିଲି।'
ଦୀନାମେକାଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମନାଥାଂ ନ ତ୍ଵମର୍ହସି । ସପତ୍ନୀଵଚନାଦ୍ଵତ୍ସ ଅଗତେସ୍ତ୍ଵଂ ଗତିର୍ମମ ॥ ୧,୧୨.
'ମୁଁ ଏକା, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ ଅଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସପତ୍ନୀଙ୍କ କଥାରେ, ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେବା କି?'
କ୍ଵ ଚ ତ୍ଵଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଷୀଯଃ କ୍ଵଚୈତଦ୍ଦାରୂଣଂ ତପଃ । ନିଵର୍ତତାଂ ମନଃ କଷ୍ଟାନ୍ନିର୍ବନ୍ଧାତ୍ଫଲଵର୍ଜିତାତ୍ ॥ ୧,୧୨.
'ତୁମେ ମାତ୍ର ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର, ଏପରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କିପରି କରିପାରିବ? ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଫଳହୀନ ଚେଷ୍ଟାରୁ ତୁମର ମନ ଫେରିଯାଉ।'
କାଲଃ କ୍ରୀଡନକାନାନ୍ତେ ତଦନ୍ତେଽଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ତେ । ତତଃ ସମସ୍ତଭୋଗାନାଂ ତଦନ୍ତେ ଚେଷ୍ଯତେ ତପଃ ॥ ୧,୧୨.
'ଖେଳନା ପାଇଁ ଏକ ସମୟ ଅଛି, ତାପରେ ତୁମର ପାଠ ପାଇଁ; ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବା ପରେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।'
କାଲଃ କ୍ରୀଡନକାନାଂ ଯସ୍ତଵ ବାଲସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ । ତସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି ତପଃ କିଂ ନାଶାଯାତ୍ମନୋ ରତଃ ॥ ୧,୧୨.
ପୁଅ, ଏହି ବୟସରେ ତୁମେ ଖେଳିବାକୁ ଥିବା ସମୟ ଅଟେ । ଏପରି ବେଳେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏମିତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ନିଜେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ମାନିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ମତ୍ପ୍ରୀତିଃ ପରମୋ ଧର୍ମୋ ଵଯୋଵସ୍ଥାକ୍ରିଯାକ୍ରମମ୍ । ଅନୁଵର୍ତସ୍ଵ ମା ମୋହାନ୍ନିଵର୍ତାସ୍ମାଦଧର୍ମତଃ ॥ ୧,୧୨.
ମୋର ପ୍ରେମ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ । ତୁମେ ନିଜ ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ । ମୂଢତାରେ ପଡ଼ି ଏହାରୁ ମୁହଁ ଫେରି ଅଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ପରିତ୍ଯଜତି ଵତ୍ସାଧ୍ଯ ଯଧ୍ଯେତନ୍ନ ଭଵାଂସ୍ତପଃ । ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମିହ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତତୋ ଵୈ ପଶ୍ଯତସ୍ତଵ ॥ ୧,୧୨.
ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦେଉଛ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ଆଖି ଆଗରେ ଏଠାରେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତାଂ ପ୍ରଲାପଵତୀମେଵଂ ବାଷ୍ପାକୁଲଵିଲୋଚନାମ୍ । ସମାହିତମନା ଵିଷ୍ଣୌ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ନ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ— ସେ ମାଆ ଅଶ୍ରୁଭରା ଆଖିରେ କଥା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଛୁଆ ମନେ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ।
ଵତ୍ସ ଵତ୍ସ ସୁଘୋରାଣି ରକ୍ଷାଂସ୍ଯେତାନି ଭୀଷଣେ । ଵନେଽଭ୍ଯୁଦ୍ଯତଶସ୍ତ୍ରାଣୀଃ ସମାଯାନ୍ତ୍ଯପଗମ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ପୁଅ, ପୁଅ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠିକୁ ଆସୁଛନ୍ତି । ତୁମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ସାଥ ରକ୍ଷାଂସ୍ଯାଵିର୍ବଭୁସ୍ତତଃ । ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଯତୋଗ୍ରଶସ୍ତ୍ରାଣି ଜ୍ଵାଲାମାଲାକୁଲୈର୍ମୁଖୈଃ ॥ ୧,୧୨.
ଏପରି କହି ସେ ମାଆ ଚାଲିଗଲେ । ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ, ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଲଗାଇ ଦେଖାଦେଲେ ।
ତତୋ ନାଦାନତୀଵୋଗ୍ରନ୍ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ତେ ପୁରଃ । ମୁମୁଚୁର୍ଦୀପ୍ତଶସ୍ତ୍ରାଣି ଭ୍ରାମଯନ୍ତୋ ନିଶାଚରାଃ ॥ ୧,୧୨.
ତାପରେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଘୁମାଇ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ଶିଵାଶ୍ଚ ଶତଶୋ ନେଦୁଃ ସଜ୍ଵାଲାଃ କଵଲୈର୍ମୁଖୈଃ । ତ୍ରାସାଯ ତସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଦା ॥ ୧,୧୨.
ଶତଶଃ ଶିଆଳମାନେ ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଧରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଯାହା ତାହା ଯୋଗରେ ଲିନ ଥିବା ସେ ଛୁଆକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ।
ହନ୍ଯତାଂ ଦନ୍ଯତାମେଷ ଛିଦ୍ଯତାଂ ଛିଦ୍ଯତାମଯମ୍ । ଭକ୍ଷ୍ଯତାଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତାଂ ଚାଯ ମିତ୍ଯୁଚୁସ୍ତେ ନିଶାଚରାଃ ॥ ୧,୧୨.
ମାର, ମାର, କାଟ, କାଟ, ଖାଅ, ଖାଅ— ଏଭଳି ଚିତ୍କାର କରିଲେ ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ।
ତତୋ ନାନାଵିଧାନ୍ନାଦାନ୍ ସିଂହୋଷ୍ଟ୍ରମକରାନନାଃ । ତ୍ରାସାଯ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ନେଦୁସ୍ତେ ରଜନୀଚରାଃ ॥ ୧,୧୨.
ତାପରେ, ସିଂହ, ଉଠ, ମାଛ ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ପଶୁମୁଖ ଧରିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରିଲେ ।
ରକ୍ଷାଂସି ତାନି ତେ ନାଦାଃ ଶିଵାସ୍ତାନ୍ଯାଯୁଧାନି ଚ । ଗୋଵିନ୍ଦାସକ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯଯୁର୍ନନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରମ୍ ॥ ୧,୧୨.
କିନ୍ତୁ ସେ ରାକ୍ଷସ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍କାର, ଶିଆଳମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଠି ମନ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଲିନ ଥିଲା, ସେଠାରେ କେବେ ଲାଗିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଏକାଗ୍ରଚେତାଃ ସତତଂ ଵିଷ୍ଣୁମେଵାତ୍ମସଂଶ୍ରଯମ୍ । ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ପୃଥିଵୀନାଥପୁତ୍ରୋ ନାନ୍ଯଂ କଥଞ୍ଚନ ॥ ୧,୧୨.
ଏକାଗ୍ର ମନେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଭାବି, ରାଜପୁତ୍ର କେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ।
ତତଃ ସର୍ଵାସୁ ମାଯାସୁ ଵିଲୀନାସୁ ପୁନଃ ସୁରାଃ । ସଂକ୍ଷୋଭଂ ପରମଂ ଜଗ୍ମୁସ୍ତତ୍ପରାଭଵଶଙ୍କିତାଃ ॥ ୧,୧୨.
ତାପରେ ସମସ୍ତ ମାୟା ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ, ଦେବତାମାନେ ପୁଣି ଭୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅଶାନ୍ତ ହେଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ପରାଜୟ ଭୟ କରୁଥିଲେ ।
ତେ ସମେତ୍ଯ ଜଗଦ୍ଯୋନିମନାଦିନିଧନଂ ହରିମ୍ । ଶରଣ୍ଯଂ ଶରଣଂ ଯାତାସ୍ତପସା ତସ୍ଯ ତାପିତାଃ ॥ ୧,୧୨.
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ଶେଷ ନଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ହରିଙ୍କ ନିକଟକୁ ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଅତି କ୍ଷୁବ୍ଧ ହୋଇ ଗଲେ ।
ଦେଵା ଊଚୁଃ ଦେଵଦେଵ ଜଗନ୍ନାଥ ପରେଶ ପୁରୁଷୋତ୍ତମ । ଧ୍ରୁଵସ୍ଯ ତପସା ତପ୍ତାସ୍ତ୍ଵାଂ ଵଯଂ ଶରଣଂ ଗତାଃ ॥ ୧,୧୨.
ଦେବତାମାନେ କହିଲେ— ହେ ଦେବଦେବ, ଜଗନ୍ନାଥ, ପରେଶ, ପୁରୁଷୋତ୍ତମ, ଧ୍ରୁବଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ଆମେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ତେଣୁ ଆମେ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ ।
ଦିନେ ଦିନେ କଲାଲେଶୈଃ ଶଶାଙ୍କ ପୂର୍ଯତେ ଯଥା । ତଥାଯଂ ତପସା ଦେଵ ପ୍ରଯାତ୍ଯୃଦ୍ଧିମହର୍ନିଂଶମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦିନକୁ ଦିନ ଅଂଶ ଅଂଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ସେପରି ଏହି ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ଦିନ ରାତି ଶକ୍ତିରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଉଛନ୍ତି, ହେ ଦେବ ।
ଔତାନପାଦିତପସା ଵଯମିତ୍ଥଂ ଜନାର୍ଦନ । ଭୀତାସ୍ତ୍ଵାଂ ଶରଣଂ ଯାତାସ୍ତପସସ୍ତଂ ନିଵର୍ତଯ ॥ ୧,୧୨.
ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅର ତପସ୍ୟାରେ ଆମେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଛୁ । ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ତପସ୍ୟାରୁ ଫେରାଇଦିଅ ।
ନଵିଦ୍ମଃ କିଂ ସ ଶକ୍ରତ୍ଵଂ ସୂର୍ଯତ୍ଵଂ କିମଭୀପ୍ସତି । ଵିତ୍ତପାମ୍ବୁପସୋମାନାଂ ସାଭିଲାଷଃ ପଦେଷୁ କିମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଆମେ ଜାଣିପାରୁନାହିଁ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ର ପଦବୀ ଚାହୁଁଛି କି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପଦବୀ ଚାହୁଁଛି କି, କିମ୍ବା ଧନ, ଜଳ, ଚନ୍ଦ୍ର ଦେବତାଙ୍କ ଲୋକ ଆଶା କରୁଛି କି ନାହିଁ ।
ତଦସ୍ମାକଂ ପ୍ରସୀଦେଶ ହୃଦଯାଚ୍ଛଲ୍ଯମୁଦ୍ଧର । ଉତ୍ତାନପାଦତନଯଂ ତପସଃ ସନ୍ନିଵର୍ତଯ ॥ ୧,୧୨.
ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମ ପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ; ଆମ ହୃଦୟରୁ ଦୁଃଖର କାଁଟିକୁ ଦୂର କରନ୍ତୁ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କଠିନ ତପସ୍ୟାରୁ ଫେରାଇଦିଅନ୍ତୁ।
ଶ୍ରୀଭଗଵାନୁଵାଚ ନେନ୍ଦ୍ରତ୍ଵଂ ନ ଚ ସୂର୍ଯତ୍ଵଂ ନୈଵାମ୍ବୁପଧନେଶତାମ୍ । ପ୍ରାର୍ଥଯତ୍ଯେଷ ଯଂ କାମଂ ତଂ କରୋମ୍ଯଖିଲଂ ସୁରା ॥ ୧,୧୨.
ଭଗବାନ କହିଲେ: ସେ ଇନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଜଳର ଅଧିପତି ହେବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି; ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ସେଠିବା, ହେ ଦେବମାନେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାକୁ ମୁଁ ପୂରଣ କରିବି।
ଯାତ ଦେଵା ଯଥାକାମ ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ । ନିଵର୍ତଯାମ୍ଯହଂ ବାଲଂ ତପସ୍ଯାସକ୍ତମାନସମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ହେ ଦେବମାନେ, ତମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଅ, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼; ମୁଁ ନିଜେ ଏହି ଶିଶୁଙ୍କୁ, ଯାହାଙ୍କ ମନ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଛି, ସେଠାରୁ ଫେରାଇଦେବି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ଦେଵଦେଵେନ ପ୍ରଣମ୍ଯ ତ୍ରିଦଶାସ୍ତତଃ । ପ୍ରଯଯୁଃ ସ୍ଵାନି ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନି ଶତକ୍ରତୁପୁରୋଗମାଃ ॥ ୧,୧୨.
ପରାଶର କହିଲେ: ଏପରି ଭାବେ ଦେବଦେବଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ, ଶତକ୍ରତୁଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ଶିର ନମାଇ ନିଜ ନିଜ ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲେ।