ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯୈତଦଶେଷେଣ ମୈତ୍ରେଯ ନୃପତେ ସୁତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ଵନାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସ ତାନୃଷୀନ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ — ମୈତ୍ରେୟ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଏହା ସବୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣି, ଜଙ୍ଗଲରୁ ବାହାରିଗଲା ଏବଂ ସେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲା।
କୃତକୃତ୍ଯମିଵାତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯମାନସ୍ତତୋ ଦ୍ଵିଜ । ମଧୁସଂଜ୍ଞଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଜଗାମ ଯମୁନାତଟମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି ଭାବି, ମଧୁ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲା, ଯାହା ଯମୁନା ତଟରେ ଅଛି।
ପୁନଶ୍ଚ ମଧୁସଂଜ୍ଞେନ ଦୈତ୍ଯେନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଯତଃ । ତତୋ ମଧୁଵନଂ ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତମତ୍ର ମହୀତଲେ ॥ ୧,୧୨.
ଏହି ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ ମଧୁ ନାମକ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ପୃଥିବୀରେ ଏହା 'ମଧୁବନ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ହତ୍ଵା ଚ ଲଵଣଂ ରକ୍ଷୋ ମଧୁପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ମଧୁରାଂ ନାମ ପୁରୀଂ ଯତ୍ର ଚକାର ଵୈ ॥ ୧,୧୨.
ମଧୁଙ୍କ ପୁଅ ଲବଣ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବକୁ ହତ୍ୟା କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏଠାରେ 'ମଥୁରା' ନାମକ ସହର ତିଆରି କଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ହରିମେଧସଃ । ସର୍ଵପାପହରେ ତସ୍ମିଂସ୍ତପସ୍ତୀର୍ଥେ ଚକାର ସଃ ॥ ୧,୧୨.
ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଦେବଦେବ ହରିଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ମରୀଚିମୁଖ୍ଯୈର୍ମୁନିଭିର୍ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟମଭୂତ୍ତଥା । ଆତ୍ମନ୍ଯଶେପଦେଵେଶଂ ସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁମମନ୍ଯତ ॥ ୧,୧୨.
ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ସେ ନିଜ ମନରେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଭାବିଲେ।
ଅନନ୍ଯଚେତସସ୍ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯତୋ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ । ସର୍ଵଭୂତଗତୋ ଵିପ୍ର ସର୍ଵଭାଵଗତୋଽଭଵତ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା ନ କରି, ଭଗବାନ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ହେଲେ।
ମନସ୍ଯଵସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ଵିଷ୍ଣୌ ମୈତ୍ରେଯ ଯୋଗିନଃ । ନ ଶଶାକ ଧରା ଭାରମୁଦ୍ଵୋଢୁଂ ଭୂତଧାରିଣୀ ॥ ୧,୧୨.
ମୈତ୍ରେୟ, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ସେଙ୍କର ମନରେ ବସିଗଲେ, ପୃଥିବୀ ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର ବହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵାମପାଦସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ନନାମାର୍ଧେନ ମେଦିନୀ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ନନାମାର୍ଧଂ କ୍ଷିତେର୍ଦକ୍ଷିଣତଃ ସ୍ଥିତେ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଯେତେବେଳେ ବାମ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ, ପୃଥିବୀ ଅଧା ଭାରରେ ଜୁକିଗଲା; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଡାହାଣ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ, ଅନ୍ୟ ଅଧା ଭାରରେ ଜୁକିଗଲା।
ପାଦାଂଗୁଷ୍ଠେନ ସଂପୀଡ୍ଯ ଯଥା ସ ଵସୁଧାଂ ସ୍ଥିତଃ । ତଦା ସମସ୍ତା ଵସୁଧା ଚଚାଲ ସହ ପର୍ଵତୈଃ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ତାଙ୍କର ପା ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଚାପି ରଖି, ଦଣ୍ଡାଇଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ ସହିତ କମ୍ପିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଗଲା।
ନଦ୍ଯୋ ନଦାଃ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଂକ୍ଷୋଭଂ ପରମଂ ଯଯୁଃ । ତତ୍କ୍ଷୋଭାଦମରାଃ କ୍ଷୋଭଂ ପରଂ ଜଗ୍ମୁର୍ମହାମୁନେ ॥ ୧,୧୨.
ନଦୀ, ଝରଣା ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ବଡ଼ ଭାବରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ; ଏହି ଉତ୍ତେଜନାର ଫଳରେ, ମହାମୁନି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଯାମା ନାମ ତଦା ଦେଵା ମୈତ୍ରେଯ ପରମାକୁଲାଃ । ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ସହ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଧ୍ଯାନଭଙ୍ଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରମୁଃ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ସମୟରେ, 'ୟାମା' ନାମକ ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ବଡ଼ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, ମୈତ୍ରେୟ।
କୂଷ୍ମାଣ୍ଡା ଵିଵିଧୈ ରୂପୈର୍ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହାମୁନେ । ସମାଧିଭଙ୍ଗମତ୍ଯନ୍ତମାରବ୍ଧାଃ କର୍ତୁମାତୁରାଃ ॥ ୧,୧୨.
କୁଷ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ, ମହାମୁନି।
ସୁନୀତିର୍ନାମ ତନ୍ମାତା ସାସ୍ତ୍ରା ତତ୍ପୁରତଃ ସ୍ଥିତା । ପୁତ୍ରେତି କରୁଣାଂ ଵାଚମାହ ମାଯାମଯୀ ତଦା ॥ ୧,୧୨.
ସୁନୀତି ନାମକ ତାଙ୍କର ମାଆ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାଇ, ମାୟାରେ ଭରିଥିବା କରୁଣା ଭରା କଥାରେ କହିଲେ — 'ମୁଁର ପୁଅ...'।
ପୁତ୍ରକାସ୍ମାନ୍ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଶରୀରାତ୍ଯଯଦାରୁଣାତ୍ । ନିର୍ବନ୍ଧତୋ ମଯା ଲବ୍ଧୋ ବହୁଭିସ୍ତ୍ଵଂ ମନୋରଥୈ ॥ ୧,୧୨.
'ପୁଅ, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଶରୀର ନାଶରୁ ଫେରିଆଯା; ତୁମକୁ ମୁଁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅନେକ ଇଚ୍ଛାରେ ପାଇଥିଲି।'
ଦୀନାମେକାଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମନାଥାଂ ନ ତ୍ଵମର୍ହସି । ସପତ୍ନୀଵଚନାଦ୍ଵତ୍ସ ଅଗତେସ୍ତ୍ଵଂ ଗତିର୍ମମ ॥ ୧,୧୨.
'ମୁଁ ଏକା, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ ଅଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସପତ୍ନୀଙ୍କ କଥାରେ, ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେବା କି?'
କ୍ଵ ଚ ତ୍ଵଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଷୀଯଃ କ୍ଵଚୈତଦ୍ଦାରୂଣଂ ତପଃ । ନିଵର୍ତତାଂ ମନଃ କଷ୍ଟାନ୍ନିର୍ବନ୍ଧାତ୍ଫଲଵର୍ଜିତାତ୍ ॥ ୧,୧୨.
'ତୁମେ ମାତ୍ର ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର, ଏପରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କିପରି କରିପାରିବ? ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଫଳହୀନ ଚେଷ୍ଟାରୁ ତୁମର ମନ ଫେରିଯାଉ।'
କାଲଃ କ୍ରୀଡନକାନାନ୍ତେ ତଦନ୍ତେଽଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ତେ । ତତଃ ସମସ୍ତଭୋଗାନାଂ ତଦନ୍ତେ ଚେଷ୍ଯତେ ତପଃ ॥ ୧,୧୨.
'ଖେଳନା ପାଇଁ ଏକ ସମୟ ଅଛି, ତାପରେ ତୁମର ପାଠ ପାଇଁ; ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବା ପରେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।'
କାଲଃ କ୍ରୀଡନକାନାଂ ଯସ୍ତଵ ବାଲସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ । ତସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି ତପଃ କିଂ ନାଶାଯାତ୍ମନୋ ରତଃ ॥ ୧,୧୨.
ପୁଅ, ଏହି ବୟସରେ ତୁମେ ଖେଳିବାକୁ ଥିବା ସମୟ ଅଟେ । ଏପରି ବେଳେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏମିତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ନିଜେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ମାନିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ମତ୍ପ୍ରୀତିଃ ପରମୋ ଧର୍ମୋ ଵଯୋଵସ୍ଥାକ୍ରିଯାକ୍ରମମ୍ । ଅନୁଵର୍ତସ୍ଵ ମା ମୋହାନ୍ନିଵର୍ତାସ୍ମାଦଧର୍ମତଃ ॥ ୧,୧୨.
ମୋର ପ୍ରେମ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ । ତୁମେ ନିଜ ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ । ମୂଢତାରେ ପଡ଼ି ଏହାରୁ ମୁହଁ ଫେରି ଅଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ପରିତ୍ଯଜତି ଵତ୍ସାଧ୍ଯ ଯଧ୍ଯେତନ୍ନ ଭଵାଂସ୍ତପଃ । ତ୍ଯକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯହମିହ ପ୍ରାଣାଂସ୍ତତୋ ଵୈ ପଶ୍ଯତସ୍ତଵ ॥ ୧,୧୨.
ପୁଅ, ଯଦି ତୁମେ ଏହି ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼ିଦେଉଛ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମ ଆଖି ଆଗରେ ଏଠାରେ ମୋ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତାଂ ପ୍ରଲାପଵତୀମେଵଂ ବାଷ୍ପାକୁଲଵିଲୋଚନାମ୍ । ସମାହିତମନା ଵିଷ୍ଣୌ ପଶ୍ଯନ୍ନପି ନ ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ— ସେ ମାଆ ଅଶ୍ରୁଭରା ଆଖିରେ କଥା ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଛୁଆ ମନେ ଭିତରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରିଥିଲେ, ତେଣୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ମାଆକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ।
ଵତ୍ସ ଵତ୍ସ ସୁଘୋରାଣି ରକ୍ଷାଂସ୍ଯେତାନି ଭୀଷଣେ । ଵନେଽଭ୍ଯୁଦ୍ଯତଶସ୍ତ୍ରାଣୀଃ ସମାଯାନ୍ତ୍ଯପଗମ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ପୁଅ, ପୁଅ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ରାକ୍ଷସମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଏଠିକୁ ଆସୁଛନ୍ତି । ତୁମେ ଏଠାରୁ ଚାଲିଯାଅ ।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୌ ସାଥ ରକ୍ଷାଂସ୍ଯାଵିର୍ବଭୁସ୍ତତଃ । ଅଭ୍ଯୁଦ୍ଯତୋଗ୍ରଶସ୍ତ୍ରାଣି ଜ୍ଵାଲାମାଲାକୁଲୈର୍ମୁଖୈଃ ॥ ୧,୧୨.
ଏପରି କହି ସେ ମାଆ ଚାଲିଗଲେ । ତାପରେ ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇ, ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଲଗାଇ ଦେଖାଦେଲେ ।
ତତୋ ନାଦାନତୀଵୋଗ୍ରନ୍ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ତେ ପୁରଃ । ମୁମୁଚୁର୍ଦୀପ୍ତଶସ୍ତ୍ରାଣି ଭ୍ରାମଯନ୍ତୋ ନିଶାଚରାଃ ॥ ୧,୧୨.
ତାପରେ, ରାଜପୁତ୍ରଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ଭୟଙ୍କର ଚିତ୍କାର କରି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅସ୍ତ୍ର ଘୁମାଇ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ।
ଶିଵାଶ୍ଚ ଶତଶୋ ନେଦୁଃ ସଜ୍ଵାଲାଃ କଵଲୈର୍ମୁଖୈଃ । ତ୍ରାସାଯ ତସ୍ଯ ବାଲସ୍ଯ ଯୋଗଯୁକ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଦା ॥ ୧,୧୨.
ଶତଶଃ ଶିଆଳମାନେ ମୁହଁରେ ଅଗ୍ନିର ଜ୍ୱାଳା ଧରି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଯାହା ତାହା ଯୋଗରେ ଲିନ ଥିବା ସେ ଛୁଆକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ।
ହନ୍ଯତାଂ ଦନ୍ଯତାମେଷ ଛିଦ୍ଯତାଂ ଛିଦ୍ଯତାମଯମ୍ । ଭକ୍ଷ୍ଯତାଂ ଭକ୍ଷ୍ଯତାଂ ଚାଯ ମିତ୍ଯୁଚୁସ୍ତେ ନିଶାଚରାଃ ॥ ୧,୧୨.
ମାର, ମାର, କାଟ, କାଟ, ଖାଅ, ଖାଅ— ଏଭଳି ଚିତ୍କାର କରିଲେ ସେ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ।
ତତୋ ନାନାଵିଧାନ୍ନାଦାନ୍ ସିଂହୋଷ୍ଟ୍ରମକରାନନାଃ । ତ୍ରାସାଯ ରାଜପୁତ୍ରସ୍ଯ ନେଦୁସ୍ତେ ରଜନୀଚରାଃ ॥ ୧,୧୨.
ତାପରେ, ସିଂହ, ଉଠ, ମାଛ ଇତ୍ୟାଦି ବିଭିନ୍ନ ପଶୁମୁଖ ଧରିଥିବା ରାକ୍ଷସମାନେ ରାଜପୁତ୍ରକୁ ଭୟଭୀତ କରିବା ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରିଲେ ।
ରକ୍ଷାଂସି ତାନି ତେ ନାଦାଃ ଶିଵାସ୍ତାନ୍ଯାଯୁଧାନି ଚ । ଗୋଵିନ୍ଦାସକ୍ତଚିତ୍ତସ୍ଯ ଯଯୁର୍ନନ୍ଦ୍ରିଯଗୋଚରମ୍ ॥ ୧,୧୨.
କିନ୍ତୁ ସେ ରାକ୍ଷସ, ତାଙ୍କର ଚିତ୍କାର, ଶିଆଳମାନେ ଓ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର, ଯେଉଁଠି ମନ ଗୋବିନ୍ଦରେ ଲିନ ଥିଲା, ସେଠାରେ କେବେ ଲାଗିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ଏକାଗ୍ରଚେତାଃ ସତତଂ ଵିଷ୍ଣୁମେଵାତ୍ମସଂଶ୍ରଯମ୍ । ଦୃଷ୍ଟଵାନ୍ ପୃଥିଵୀନାଥପୁତ୍ରୋ ନାନ୍ଯଂ କଥଞ୍ଚନ ॥ ୧,୧୨.
ଏକାଗ୍ର ମନେ ସଦା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିଜ ଆଶ୍ରୟ ଭାବି, ରାଜପୁତ୍ର କେବେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ ।