ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ବ୍ରହ୍ମାଂସ୍ତୈଃ ସର୍ଵୋଃ ସହିତୋ ମହାନ୍ । ଏଭିରାଵରଣୈରଣ୍ଡଂ ସପ୍ତଭିଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଵୃତମ୍ । ନାରିକେଲଫଲସ୍ଯାନ୍ତର୍ବୀଜଂ ବାହ୍ମଦଲୈରିଵ
ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବରଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାନ୍ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛି । ଏହି ସପ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ଅବରଣରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଯେପରି ନାରିକେଲ ଫଳର ମଧ୍ୟରେ ଗୁଟିକୁ ବାହାର ତଳ ତଳ ଅବରଣ ଘେରି ରହିଥାଏ ।
ଜୁଷନ ରଜୋ ଗୁଣଂ ତତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଭୂତ୍ଵାସ୍ଯ ଜଗତୋ ଵିସୃଷ୍ଟୌ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସେଠାରେ ବିଶ୍ବର ନାଥ ହରି, ରଜୋ ଗୁଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ସତ୍ତ୍ଵଭୃଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁରପ୍ରମେଯପରାକ୍ରମଃ
ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳ୍ପର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ; ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁ, ସତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅପରିମିତ ।
ତମୋଦ୍ରେକୀ ଚା କଲ୍ପାନ୍ତେ ରୁଦ୍ରରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ । ମୈତ୍ରେଯାଖିଲଭୂତାନି ଭକ୍ଷଯତ୍ଯତିଦାରୁଣଃ
କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ଅନ୍ଧକାର ବଢି ଯିବାବେଳେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ । ନାଗପର୍ଯଂକଶଯନେ ଶେତେ ଚ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ନାଗ ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ କରୋତି ବ୍ରହ୍ମରୂପଧୃକ୍
ଉଠିବା ପରେ, ସେ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକରଣୀଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମିକାମ୍ । ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଯାତି ଭଗଵାନେକ ଏଵ ଜନାର୍ଦନଃ
ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ନାଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ, ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଏକା ନାମରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଭାବରେ ପରିଚିତ ।
ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ସୃଜତି ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲ୍ଯଂଚ ପାତି ଚ । ଉପସଂହ୍ରିଯତେ ଚାନ୍ତେ ସଂହର୍ତା ଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟା ଭାବେ ନିଜକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନେଇ, ସଂହାର କରନ୍ତି ।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶ ଏଵ ଚ ।. ସର୍ଵୋନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ତଃ କରଣଂ ପୁରୁଷାଖ୍ଯଂ ହି ଯଜ୍ଜଗତ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ — ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଗଠିତ ।
ସ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଯତୋଽଵ୍ଯଯଃ । ସର୍ଗାଦିକଂ ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ଭୂତସ୍ଥମୁପକାରକମ୍
ସେ ଏକା ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱରୂପ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଉପକାର କରୁଥିବା ।
ସ ଏଵ ସୃଜ୍ଯଃ ସ ଚ ସର୍ଗକର୍ତା ସ ଏଵ ପାତ୍ଯତ୍ତି ଚ ପାଲ୍ଯତେ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଭିରଶେଷମୂର୍ତି ର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵରିଷ୍ଠୋ ଵରଦୋ ଵରେଣ୍ଯଃ
ସେ ଏକା ସୃଜିତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ରକ୍ଷକ ଓ ରକ୍ଷିତ, ଭକ୍ଷକ; ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୟାଳୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାପ୍ଯମଲାତ୍ମନଃ । କଥଂ ସର୍ଗାଦିକର୍ତୃତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ — ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିମାପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଶକ୍ତଯଃ ସର୍ଵଭାଵାନାମଚିନ୍ତ୍ଯଜ୍ଞାନଗୋଚରାଃ । ଯତୋଽତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତାସ୍ତୁ ସର୍ଗାଦ୍ଯା ଭାଵଶକ୍ତଯଃ । ଭଵନ୍ତି ତପତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଵକସ୍ଯ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ — ସମସ୍ତ ଭୂତର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ; ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତପସ୍ୱୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନିରୁ ତାପ ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ତନ୍ନିବୋଧ ଯଥା ସର୍ଗେ ଭଗଵାନ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ନାରାଯଣାଖ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକପିତାମହଃ
ଏବେ ଶୁଣ, କିପରି ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ଲୋକଙ୍କର ପିତାମହ, ସୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ଉପ୍ତନ୍ନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵନ୍ନିତ୍ଯମେଵୋପଚାରତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେ ସଦା ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଉପଚାର ।
ନିଜେନ ତସ୍ଯ ମାନେନ ଆଯୁର୍ଵର୍ଷଶତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ପରାଖ୍ଯଂ ତଦର୍ଦ୍ଧ ଚ ପରାର୍ଦ୍ଧମଭିଧୀଯତେ
ତାଙ୍କର ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ବର୍ଷ ଶତ ମାନାଯାଏ; ଏହାକୁ ପରା କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ ପରାର୍ଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ ।
କାଲସ୍ଵରୂପଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ତଵାନଘ । ତେନ ତସ୍ଯ ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ପରିମାଣୋପପାଦନମ୍
ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳରୂପ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଓ ନିର୍ମଳ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତାଙ୍କର ମାପ ଗଣନା ବୁଝ ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ଜନ୍ତୂନାଂ ଚରାଣାମଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ଭୂଭୂଭୃତ୍ସାଗରାଦୀନାମଶେଷାଣାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ।
କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମୁନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୌହୂର୍ତିକୋ ଵିଧିଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷକୁ 'କାଷ୍ଠା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିରିଶଟି 'କାଷ୍ଠା' ଏକ 'କଳା' ହୁଏ, ତିରିଶଟି 'କଳା' ଏକ 'ମୁହୂର୍ତ୍ତ' ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ।
ତାଵତ୍ସଂଖ୍ଯୈରହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତୈର୍ମାନୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅହୋରାତ୍ରାଣି ତାଵାନିତ ମାସଃ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡିକର ଗଣନାରେ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ମାନବର ଦିନ-ରାତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏପରି ଦିନ-ରାତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ।
ତୈଃ ଷଡ୍ଭିରଯନଂ ଵର୍ଷ ଦ୍ଵେଽଯନେଂ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ଅଯନଂ ଦକ୍ଷିଣଂ ରାତ୍ରିର୍ଦେଵାନାମୁତ୍ତରଂ ଦିନମ୍
ଏପରି ଛଅ ମାସ ମିଶି ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ, ଯାହା ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦ୍ୱାରା ବିଭକ୍ତ; ଦକ୍ଷିଣ ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ରାତି ଓ ଉତ୍ତର ଅୟନ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଦିନ।
ଦିଵ୍ଯୈର୍ଵର୍ଷସହସ୍ତ୍ରୈସ୍ତୁ କୃତତ୍ରେତଦିସଂଜ୍ଞିତମ୍ । ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ଦ୍ଵାଦଶଭିସ୍ତଦ୍ଵିଭାଗଂ ନିବୋଧ ମେ
ହଜାର ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗ ନାମରେ ପରିଚିତ; ଚାରି ଯୁଗର ଦ୍ୱାଦଶ ଭାଗର ବିଭାଗ ମୋଠୁ ଜାଣ।
ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵୈ ଚୈକଂ କୃତାଦିଷୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଦିଵ୍ଯାବ୍ଦାନାଂ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଯୁଗେଷ୍ଵାହୁଃ ପୁରାଵିଦଃ
କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାରି, ତିନି, ଦୁଇ ଓ ଏକ — କ୍ରିତ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୁଗର ଏହି ଅନୁସାର; ପୁରାତନ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଏହି ସଂଖ୍ୟାକୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗ ପାଇଁ ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷର ହଜାର ଭାବରେ କୁହନ୍ତି।
ତତ୍ପ୍ରମାଣୈଃ ଶତୈଃ ସନ୍ଧ୍ଯା ପୂର୍ଵା ତତ୍ରାଭିଧୀଯତେ । ସନ୍ଧ୍ଯାଂଶଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଯୁଗସ୍ଯାନନ୍ତରୋ ହି ସଃ
ଏହି ମାପର ଶତ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବ ସନ୍ଧ୍ୟା ବର୍ଣ୍ନିତ ହୁଏ; ଯୁଗ ଶେଷରେ ଥିବା ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମାନ ମାପର।
ସନ୍ଧ୍ଯାସଧ୍ଯାଂଶଯୋରନ୍ତର୍ଯଃ କାଲୋ ମୁନିସତ୍ତମ । ଯୁଗାଖ୍ଯଃ ସ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଃ କୃତତ୍ରେତାଦିସଂଜ୍ଞିତଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସନ୍ଧ୍ୟା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାଂଶ ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତରାଳକୁ 'ଯୁଗ' ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା ଓ ଅନ୍ୟ ନାମରେ ପରିଚିତ।
କୃତଂ ତ୍ରେତା ଦ୍ଵାରରଶ୍ଚ କଲିଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଯୁଗମ୍ । ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ତସ୍ତହସ୍ତ୍ର ଚ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସଂ ମୁନେ
କ୍ରିତ, ତ୍ରେତା, ଦ୍ୱାପର ଓ କଳି — ଏହି ଚାରି ଯୁଗ ଘୋଷିତ; ଏପରି ହଜାର ଚାରି ଯୁଗ ମିଶି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନ ହୁଏ, ମୁନି।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଦିଵସେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ମନଵସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ । ଭଵନ୍ତି ପରିମାଣଂ ଚ ତେଷାଂ କାଲକୃତଂ ଶ୍ରୃଣୁ
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏକ ଦିନରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଚଉଦ ମନୁ ଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ସମୟର ମାପ କେମିତି ହୁଏ, ଶୁଣ।
ସପ୍ତର୍ଷଯଃ ସୁରାଃ ଶକ୍ରୋ ମନୁସ୍ତତ୍ସୂନଵୋ ନୃପାଃ । ଏକକାଲେ ହି ସୃଜ୍ଯନ୍ତେ ସଂହ୍ରିଯନ୍ତେ ଚ ପୂର୍ଵଵତ୍
ସପ୍ତ ଋଷି, ଦେବତା, ଇନ୍ଦ୍ର, ମନୁ ଓ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ରାଜାମାନେ — ସମସ୍ତେ ଏକ ସମୟରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ ହୁଅନ୍ତି, ପୂର୍ବରୁ ଯେପରି।
ଚତୁର୍ଯଗୁଣାଂ ସଂଖ୍ଯାତା ସାଧିକା ହ୍ରୋକାସପ୍ତତିଃ । ମନ୍ଵନ୍ତରଂ ମନୋଃ କାଲଃ ସୁରାଦୀନାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏକାଉନସଠ ଓ ଥୋଡ଼ା ଅଧିକ, ଚାରି ଗୁଣା କରିଲେ 'ମନ୍ବନ୍ତର' ନାମର ସମୟ ହୁଏ, ମନୁ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ସମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଅଷ୍ଟୌ ଶତ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ଦିଵ୍ଯଯାଂ ସଂଖ୍ଯଯା ସ୍ମୃତମ୍ । ଦ୍ଵିପତ୍ରଚାଶତ୍ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ
ଏକ ଦିବ୍ୟ ମାପରେ ଅଠ ଶତ ହଜାର ଏବଂ ସତରି ଦିବ୍ୟ ବର୍ଷ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହା ଦୁଇ ଗୁଣା ଓ ଅଧିକ ହଜାର ମଧ୍ୟ ଅଛି।