କ୍ରତୁରୁଵାଚ ଯୋ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯୋଗେଶଃ ପରମଃ ପୁମାନ୍ । ତସ୍ମିଂସ୍ତୁଷ୍ଟେ ଯଦପ୍ରାପ୍ଯଂ କିନ୍ତଦସ୍ତି ଜନାର୍ଦନେ ॥ ୧,୧୧.
କ୍ରତୁ କହିଲେ: ଯେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ—ଜନାର୍ଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି କି?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ପ୍ରାପ୍ନୋଷ୍ଯାରାଧିତେ ଵିଷ୍ଣୌ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି । ତ୍ରେଲୋକ୍ଯାନ୍ତର୍ଗତଂ ସ୍ଥାନଂ କିମୁ ଵତ୍ସୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ତୁମେ ମନରେ ଯେ କଉଁ ସ୍ଥାନ ଚାହୁଁଛ, ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଲେ ସେ ସ୍ଥାନ ପାଇପାରିବ; ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଏହାରୁ ଅଧିକ କଣ?
ଧ୍ରୁଵ ଉଵାଚ ଆରାଧ୍ଯଃ କଥିତୋ ଦେଵୋ ଭଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଣତସ୍ଯ ମେ । ମଯା ତତ୍ପରୀତୋଷାଯ ଯଜ୍ଜପ୍ତଵ୍ଯଂ ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ଧ୍ରୁବ କହିଲେ: ଆପଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଉପାସନା କରିବା ଦେବତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କଣ ଜପ କରିବି, ତାହା କହିଦିଅ।
ଯଥା ଚାରାଧନଂ ତସ୍ଯ ମଯା କାର୍ଯଂ ମହାତ୍ମନଃ । ପ୍ରସାଦସୁମୁଖାସ୍ତନ୍ମେ କଥଯନ୍ତୁ ମହର୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୧.
ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବି, ତାହା ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତୁ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଦୟାମୟ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ ରାଜପୁତ୍ର ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋରାରାଧନପରୈର୍ନରୈଃ । କାର୍ଯମାରାଧନଂ ତନ୍ନୋ ଯଥାଵଚ୍ଛ୍ରୋତୁମର୍ହସି ॥ ୧,୧୧.
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଓ ରାଜପୁତ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପାସନାରେ ନିରତ ଲୋକମାନେ କିପରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଆମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ବାହ୍ଯାର୍ଥାଦଖିଲାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ତ୍ଯାଜଯେତ୍ପ୍ରଥମଂ ନରଃ । ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଜଗଦ୍ଧାମ୍ନି ତତଃ କୁର୍ଵିତ ନିଶ୍ଚଲମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଧାମରେ ଚିତ୍ତକୁ ଅଚଳ କରିବାକୁ ଉଚିତ।
ଏଵମେକାଗ୍ରଚିତ୍ତେନ ତନ୍ମଯେନ ଧୃତାତ୍ମନା । ଜପ୍ତଵ୍ଯଂ ଯନ୍ନି ବୋଧୈତତ୍ତନ୍ରଃ ପାର୍ଥିଵନନ୍ଦନ ॥ ୧,୧୧.
ଏଭଳି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଭାବରେ ଲୀନ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଯାହା ଆମେ କହୁଛୁ, ତାହା ଜପ କରିବାକୁ ଉଚିତ, ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭପୁରୁଷପ୍ରଧାନଵ୍ଯକ୍ତରୂପିଣେ । ଓଂ ନମୋ ଵାସୁଦେଵାଯ ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପିମେ ॥ ୧,୧୧.
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରେ ଥିବା ଯିଏ; ଓଁ, ନମସ୍କାର ହେଉ ଵାସୁଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ।
ଏତଜ୍ଜଜାପ ଭଗଵାନ୍ ଜପ୍ଯଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ । ପିତାମହସ୍ତଵ ପୁରା ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୧୧.
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ତୁମର ପୂର୍ବଜ, ଜପ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଜନାର୍ଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
ଦଦୋ ଯଥାଭିଲଷିତାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଦୁର୍ଲଭାମ୍ । ତଥା ତ୍ଵମପି ଗୋଵିନ୍ଦଂ ତୋଷଯୈତତ୍ସଦା ଜପନ୍ ॥ ୧,୧୧.
ତାଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ଚାହିଥିଲେ, ତାହା ଦେଇଥିଲେ; ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସଦା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କର।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯୈତଦଶେଷେଣ ମୈତ୍ରେଯ ନୃପତେ ସୁତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ଵନାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସ ତାନୃଷୀନ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ — ମୈତ୍ରେୟ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଏହା ସବୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣି, ଜଙ୍ଗଲରୁ ବାହାରିଗଲା ଏବଂ ସେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲା।
କୃତକୃତ୍ଯମିଵାତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯମାନସ୍ତତୋ ଦ୍ଵିଜ । ମଧୁସଂଜ୍ଞଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଜଗାମ ଯମୁନାତଟମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି ଭାବି, ମଧୁ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲା, ଯାହା ଯମୁନା ତଟରେ ଅଛି।
ପୁନଶ୍ଚ ମଧୁସଂଜ୍ଞେନ ଦୈତ୍ଯେନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଯତଃ । ତତୋ ମଧୁଵନଂ ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତମତ୍ର ମହୀତଲେ ॥ ୧,୧୨.
ଏହି ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ ମଧୁ ନାମକ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ପୃଥିବୀରେ ଏହା 'ମଧୁବନ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ହତ୍ଵା ଚ ଲଵଣଂ ରକ୍ଷୋ ମଧୁପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ମଧୁରାଂ ନାମ ପୁରୀଂ ଯତ୍ର ଚକାର ଵୈ ॥ ୧,୧୨.
ମଧୁଙ୍କ ପୁଅ ଲବଣ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବକୁ ହତ୍ୟା କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏଠାରେ 'ମଥୁରା' ନାମକ ସହର ତିଆରି କଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ହରିମେଧସଃ । ସର୍ଵପାପହରେ ତସ୍ମିଂସ୍ତପସ୍ତୀର୍ଥେ ଚକାର ସଃ ॥ ୧,୧୨.
ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଦେବଦେବ ହରିଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ମରୀଚିମୁଖ୍ଯୈର୍ମୁନିଭିର୍ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟମଭୂତ୍ତଥା । ଆତ୍ମନ୍ଯଶେପଦେଵେଶଂ ସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁମମନ୍ଯତ ॥ ୧,୧୨.
ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ସେ ନିଜ ମନରେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଭାବିଲେ।
ଅନନ୍ଯଚେତସସ୍ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯତୋ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ । ସର୍ଵଭୂତଗତୋ ଵିପ୍ର ସର୍ଵଭାଵଗତୋଽଭଵତ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା ନ କରି, ଭଗବାନ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ହେଲେ।
ମନସ୍ଯଵସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ଵିଷ୍ଣୌ ମୈତ୍ରେଯ ଯୋଗିନଃ । ନ ଶଶାକ ଧରା ଭାରମୁଦ୍ଵୋଢୁଂ ଭୂତଧାରିଣୀ ॥ ୧,୧୨.
ମୈତ୍ରେୟ, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ସେଙ୍କର ମନରେ ବସିଗଲେ, ପୃଥିବୀ ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର ବହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵାମପାଦସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ନନାମାର୍ଧେନ ମେଦିନୀ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ନନାମାର୍ଧଂ କ୍ଷିତେର୍ଦକ୍ଷିଣତଃ ସ୍ଥିତେ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଯେତେବେଳେ ବାମ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ, ପୃଥିବୀ ଅଧା ଭାରରେ ଜୁକିଗଲା; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଡାହାଣ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ, ଅନ୍ୟ ଅଧା ଭାରରେ ଜୁକିଗଲା।
ପାଦାଂଗୁଷ୍ଠେନ ସଂପୀଡ୍ଯ ଯଥା ସ ଵସୁଧାଂ ସ୍ଥିତଃ । ତଦା ସମସ୍ତା ଵସୁଧା ଚଚାଲ ସହ ପର୍ଵତୈଃ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ତାଙ୍କର ପା ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଚାପି ରଖି, ଦଣ୍ଡାଇଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ ସହିତ କମ୍ପିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଗଲା।
ନଦ୍ଯୋ ନଦାଃ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଂକ୍ଷୋଭଂ ପରମଂ ଯଯୁଃ । ତତ୍କ୍ଷୋଭାଦମରାଃ କ୍ଷୋଭଂ ପରଂ ଜଗ୍ମୁର୍ମହାମୁନେ ॥ ୧,୧୨.
ନଦୀ, ଝରଣା ଓ ସମୁଦ୍ରମାନେ ବଡ଼ ଭାବରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଲେ; ଏହି ଉତ୍ତେଜନାର ଫଳରେ, ମହାମୁନି, ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭୀତ ହେଲେ।
ଯାମା ନାମ ତଦା ଦେଵା ମୈତ୍ରେଯ ପରମାକୁଲାଃ । ଇନ୍ଦ୍ରେଣ ସହ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ଧ୍ଯାନଭଙ୍ଗଂ ପ୍ରଚକ୍ରମୁଃ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ସମୟରେ, 'ୟାମା' ନାମକ ଦେବମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ବଡ଼ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବା ପାଇଁ ମନ୍ତ୍ରଣା କଲେ, ମୈତ୍ରେୟ।
କୂଷ୍ମାଣ୍ଡା ଵିଵିଧୈ ରୂପୈର୍ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ମହାମୁନେ । ସମାଧିଭଙ୍ଗମତ୍ଯନ୍ତମାରବ୍ଧାଃ କର୍ତୁମାତୁରାଃ ॥ ୧,୧୨.
କୁଷ୍ମାଣ୍ଡମାନେ ନାନା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ମହାଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ ବଡ଼ ଉତ୍ସୁକ ହେଲେ, ମହାମୁନି।
ସୁନୀତିର୍ନାମ ତନ୍ମାତା ସାସ୍ତ୍ରା ତତ୍ପୁରତଃ ସ୍ଥିତା । ପୁତ୍ରେତି କରୁଣାଂ ଵାଚମାହ ମାଯାମଯୀ ତଦା ॥ ୧,୧୨.
ସୁନୀତି ନାମକ ତାଙ୍କର ମାଆ ତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାଇ, ମାୟାରେ ଭରିଥିବା କରୁଣା ଭରା କଥାରେ କହିଲେ — 'ମୁଁର ପୁଅ...'।
ପୁତ୍ରକାସ୍ମାନ୍ନିଵର୍ତସ୍ଵ ଶରୀରାତ୍ଯଯଦାରୁଣାତ୍ । ନିର୍ବନ୍ଧତୋ ମଯା ଲବ୍ଧୋ ବହୁଭିସ୍ତ୍ଵଂ ମନୋରଥୈ ॥ ୧,୧୨.
'ପୁଅ, ଏହି ଦୁଃଖଦାୟକ ଶରୀର ନାଶରୁ ଫେରିଆଯା; ତୁମକୁ ମୁଁ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା ଓ ଅନେକ ଇଚ୍ଛାରେ ପାଇଥିଲି।'
ଦୀନାମେକାଂ ପରିତ୍ଯକ୍ତୁମନାଥାଂ ନ ତ୍ଵମର୍ହସି । ସପତ୍ନୀଵଚନାଦ୍ଵତ୍ସ ଅଗତେସ୍ତ୍ଵଂ ଗତିର୍ମମ ॥ ୧,୧୨.
'ମୁଁ ଏକା, ଦୁଃଖିତ ଓ ନିରାଶ୍ରୟ ଅଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସପତ୍ନୀଙ୍କ କଥାରେ, ପୁଅ, ତୁମେ ମୋ ଏକମାତ୍ର ଆଶ୍ରୟ ହୋଇ ମୋତେ ଛାଡ଼ିଦେବା କି?'
କ୍ଵ ଚ ତ୍ଵଂ ପଞ୍ଚଵର୍ଷୀଯଃ କ୍ଵଚୈତଦ୍ଦାରୂଣଂ ତପଃ । ନିଵର୍ତତାଂ ମନଃ କଷ୍ଟାନ୍ନିର୍ବନ୍ଧାତ୍ଫଲଵର୍ଜିତାତ୍ ॥ ୧,୧୨.
'ତୁମେ ମାତ୍ର ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର, ଏପରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କିପରି କରିପାରିବ? ଏହି କଷ୍ଟଦାୟକ ଓ ଫଳହୀନ ଚେଷ୍ଟାରୁ ତୁମର ମନ ଫେରିଯାଉ।'
କାଲଃ କ୍ରୀଡନକାନାନ୍ତେ ତଦନ୍ତେଽଧ୍ଯଯନସ୍ଯ ତେ । ତତଃ ସମସ୍ତଭୋଗାନାଂ ତଦନ୍ତେ ଚେଷ୍ଯତେ ତପଃ ॥ ୧,୧୨.
'ଖେଳନା ପାଇଁ ଏକ ସମୟ ଅଛି, ତାପରେ ତୁମର ପାଠ ପାଇଁ; ସମସ୍ତ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିବା ପରେ ତପସ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ।'
କାଲଃ କ୍ରୀଡନକାନାଂ ଯସ୍ତଵ ବାଲସ୍ଯ ପୁତ୍ରକ । ତସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵମିଚ୍ଛସି ତପଃ କିଂ ନାଶାଯାତ୍ମନୋ ରତଃ ॥ ୧,୧୨.
ପୁଅ, ଏହି ବୟସରେ ତୁମେ ଖେଳିବାକୁ ଥିବା ସମୟ ଅଟେ । ଏପରି ବେଳେ ତୁମେ କାହିଁକି ଏମିତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ ? ନିଜେ ଦୁଃଖ ପାଇଁ ଆନନ୍ଦ ମାନିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ମତ୍ପ୍ରୀତିଃ ପରମୋ ଧର୍ମୋ ଵଯୋଵସ୍ଥାକ୍ରିଯାକ୍ରମମ୍ । ଅନୁଵର୍ତସ୍ଵ ମା ମୋହାନ୍ନିଵର୍ତାସ୍ମାଦଧର୍ମତଃ ॥ ୧,୧୨.
ମୋର ପ୍ରେମ ହେଉଛି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ । ତୁମେ ନିଜ ବୟସ ଅନୁଯାୟୀ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ । ମୂଢତାରେ ପଡ଼ି ଏହାରୁ ମୁହଁ ଫେରି ଅଧର୍ମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।