ଅହୋ କ୍ଷାତ୍ରଂ ପରଂ ତେଜୋ ବାଲସ୍ଯାପି ଯଦକ୍ଷମା । ସପତ୍ନ୍ଯା ମାତୁରୁକ୍ତଂ ଯଦ୍ଧୃଦଯାନ୍ନାପସର୍ପତି ॥ ୧,୧୧.
ହାଁ, କି ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତି! ଏତେ ଛୋଟ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସହିପାରୁନାହିଁ; ସେପଟି ମାଆଙ୍କ କଠୋର କଥା ତାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଯାଉନାହିଁ।
ଭୋଭୋଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଦାଯାଦଃ ନିର୍ଵେଦାଦ୍ଯତ୍ତ୍ଵାଯାଧୁନା । କର୍ତୁଂ ଵ୍ଯଵସିତଂ ତନ୍ନଃ କଥ୍ଯତାଂ ଯଦି ରୋଚତେ ॥ ୧,୧୧.
ହେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବଂଶଜ, ଏବେ ତୁମେ ନିରାଶାରୁ କଣ କରିବାକୁ ଠାନିଛ, ଆମକୁ କହ, ଯଦି ତୁମେ ଚାହୁଁଛ।
ଯଚ୍ଚ କାର୍ଯଂ ତଵାସ୍ମାଭିଃ ସାହାଯ୍ଯମମିତଦ୍ଯୁତେ । ତଦୁଚ୍ଯତାଂ ଵିଵକ୍ଷୁସ୍ତ୍ଵମସ୍ମାଭିରୁପଲକ୍ଷ୍ଯସେ ॥ ୧,୧୧.
ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଆମେ ତୁମକୁ କେଉଁ କାମରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ସେ କାମ କଣ ତୁମେ କହିଦିଅ; ଆମେ ଦେଖୁଛୁ ଯେ, ତୁମେ କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ.
ଧ୍ରୁଵ ଉଵାଚ ନାହ ମର୍ଥମଭୀପ୍ସାମି ନ ରାଜ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ । ତତ୍ସ୍ଥାନମେକମିଚ୍ଛାମି ଭୁକ୍ତଂ ନାନ୍ଯେନ ଯତ୍ପୁରା ॥ ୧,୧୧.
ଧ୍ରୁବ କହିଲେ: ମୁଁ ଧନ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁନି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ; ମୁଁ ଏକ ଏମିତି ସ୍ଥାନ ଚାହୁଁଛି, ଯାହା ପୂର୍ବେ କେହି ଉପଭୋଗ କରିନାହାନ୍ତି.
ଏତନ୍ମେ କ୍ରିଯତାଂ ସମ୍ଯକ୍କଥ୍ଯତାଂ ପ୍ରାପ୍ଯତେ ଯଥା । ସ୍ଥାନମଗ୍ର୍ଯଂ ସମସ୍ତେଭ୍ଯଃ ସ୍ଥାନେଭ୍ଯୋ ମୁନିସତ୍ତମାଃ ॥ ୧,୧୧.
ମୋ ପାଇଁ ଏହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ କରାଯାଉ; କିପରି ଏହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରାପ୍ତି ହେବ, ତାହା କହିଦିଅ; ସମସ୍ତ ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ କିପରି ମିଳିବ, ଓ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ?
ମରୀଚିରୁଵାଚ ଅନାରାଧିତଗୋଵିନ୍ଦୈର୍ନରୈଃ ସ୍ଥାନଂ ନୃପାତ୍ମଜ । ନ ହି ସଂପ୍ରାପ୍ଯତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତସ୍ମାଦାରାଧଯାଚ୍ଯୁତମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ମରୀଚି କହିଲେ: ଓ ରାଜପୁତ୍ର, ଯେମାନେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ପାଇପାରନ୍ତିନି; ତେଣୁ ତୁମେ ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କୁ ଉପାସନା କର।
ଅତ୍ରିରୁଵାଚ ପରଃ ପରାଣାଂ ପୁରୁଷୋ ଯସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଜନାର୍ଦନଃ । ସଂପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯକ୍ଷଯଂ ସ୍ଥାନମେତତ୍ସତ୍ଯଂ ମଯୋଦିତମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ଅତ୍ରି କହିଲେ: ଯେ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷ, ଜନାର୍ଦନ ଯଦି ପ୍ରସନ୍ନ ହେଇଥାନ୍ତି, ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ଅମର ସ୍ଥାନ ପାଇପାରନ୍ତି; ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ମୁଁ କହିଛି।
ଅଙ୍ଗିରା ଉଵାଚ ଯସ୍ଯାନ୍ତଃ ସର୍ଵମେଵେଦମଚ୍ଯୁତସ୍ଯାଵ୍ଯଯାତ୍ମନଃ । ତମାରାଧଯ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ସ୍ଥାନମଗ୍ର୍ଯଂ ଯଦୀଚ୍ଛସି ॥ ୧,୧୧.
ଅଙ୍ଗିରା କହିଲେ: ଯାହାର ଅନ୍ତରେ ସମସ୍ତ ଏହି ବିଶ୍ୱ ଅଛି, ଅଚ୍ୟୁତଙ୍କ ଅବିନାଶୀ ଆତ୍ମାରେ—ତୁମେ ସେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଉପାସନା କର, ଯଦି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ୍ଥାନ ଚାହୁଁଛ।
ପୁଲସ୍ତ୍ଯ ଉଵାଚ ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରଂ ଧାମ ଯୋଽସୌ ବ୍ରହ୍ମ ତଥା ପରମ୍ । ତମାରାଧ୍ଯ ହରିଂ ଯାତି ମୁକ୍ତିମପ୍ଯତି ଦୁର୍ଲଭାମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ପୁଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ: ଯେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ଧାମ, ଯେ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ, ସେ ହରିଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଲେ, ଅତି ଦୁର୍ଲଭ ମୁକ୍ତି ମିଳିଯାଏ।
ପୁଲହ ଉଵାଚ ଐନ୍ଦ୍ରମିନ୍ଦ୍ରଃ ପରଂ ସ୍ଥାନଂ ଯମାରାଧ୍ଯ ଜଗତ୍ପତିମ୍ । ପ୍ରାପ ଯଜ୍ଞପତିଂ ଵିଷ୍ଣୁଂ ତମାରାଧଯ ସୁଵ୍ରତ ॥ ୧,୧୧.
ପୁଲହ କହିଲେ: ଇନ୍ଦ୍ର ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କରି, ଜଗତ୍ନାଥ ଯଜ୍ଞପତି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ, ଇନ୍ଦ୍ରର ସ୍ଥାନ ପାଇଥିଲେ; ଓ ସୁବ୍ରତ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଉପାସନା କର।
କ୍ରତୁରୁଵାଚ ଯୋ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷୋ ଯଜ୍ଞୋ ଯୋଗେଶଃ ପରମଃ ପୁମାନ୍ । ତସ୍ମିଂସ୍ତୁଷ୍ଟେ ଯଦପ୍ରାପ୍ଯଂ କିନ୍ତଦସ୍ତି ଜନାର୍ଦନେ ॥ ୧,୧୧.
କ୍ରତୁ କହିଲେ: ଯେ ଯଜ୍ଞପୁରୁଷ, ଯଜ୍ଞ ନିଜେ, ଯୋଗର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପ୍ରଭୁ—ଜନାର୍ଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, କିଛି ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଅଛି କି?
ଵସିଷ୍ଠ ଉଵାଚ ପ୍ରାପ୍ନୋଷ୍ଯାରାଧିତେ ଵିଷ୍ଣୌ ମନସା ଯଦ୍ଯଦିଚ୍ଛତି । ତ୍ରେଲୋକ୍ଯାନ୍ତର୍ଗତଂ ସ୍ଥାନଂ କିମୁ ଵତ୍ସୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ: ତୁମେ ମନରେ ଯେ କଉଁ ସ୍ଥାନ ଚାହୁଁଛ, ତିନି ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଉପାସନା କରିଲେ ସେ ସ୍ଥାନ ପାଇପାରିବ; ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର, ଏହାରୁ ଅଧିକ କଣ?
ଧ୍ରୁଵ ଉଵାଚ ଆରାଧ୍ଯଃ କଥିତୋ ଦେଵୋ ଭଵଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଣତସ୍ଯ ମେ । ମଯା ତତ୍ପରୀତୋଷାଯ ଯଜ୍ଜପ୍ତଵ୍ଯଂ ତଦୁଚ୍ଯତାମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ଧ୍ରୁବ କହିଲେ: ଆପଣମାନେ ମୋ ପାଇଁ ଉପାସନା କରିବା ଦେବତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ କଣ ଜପ କରିବି, ତାହା କହିଦିଅ।
ଯଥା ଚାରାଧନଂ ତସ୍ଯ ମଯା କାର୍ଯଂ ମହାତ୍ମନଃ । ପ୍ରସାଦସୁମୁଖାସ୍ତନ୍ମେ କଥଯନ୍ତୁ ମହର୍ଷଯଃ ॥ ୧,୧୧.
ଏହି ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ କିପରି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଉପାସନା କରିବି, ତାହା ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତୁ, ଯେପରି ତାଙ୍କର ଦୟାମୟ ହସୁଥିବା ମୁହଁ ଦେଖିପାରିବି।
ଋଷଯ ଊଚୁଃ ରାଜପୁତ୍ର ଯଥା ଵିଷ୍ଣୋରାରାଧନପରୈର୍ନରୈଃ । କାର୍ଯମାରାଧନଂ ତନ୍ନୋ ଯଥାଵଚ୍ଛ୍ରୋତୁମର୍ହସି ॥ ୧,୧୧.
ଋଷିମାନେ କହିଲେ: ଓ ରାଜପୁତ୍ର, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉପାସନାରେ ନିରତ ଲୋକମାନେ କିପରି ଉପାସନା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଆମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ବାହ୍ଯାର୍ଥାଦଖିଲାଚ୍ଚିତ୍ତଂ ତ୍ଯାଜଯେତ୍ପ୍ରଥମଂ ନରଃ । ତସ୍ମିନ୍ନେଵ ଜଗଦ୍ଧାମ୍ନି ତତଃ କୁର୍ଵିତ ନିଶ୍ଚଲମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ପ୍ରଥମେ ଜଣେ ଲୋକ ନିଜ ଚିତ୍ତକୁ ସମସ୍ତ ବାହ୍ୟ ବସ୍ତୁରୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ; ପରେ ଏହି ବିଶ୍ୱର ଧାମରେ ଚିତ୍ତକୁ ଅଚଳ କରିବାକୁ ଉଚିତ।
ଏଵମେକାଗ୍ରଚିତ୍ତେନ ତନ୍ମଯେନ ଧୃତାତ୍ମନା । ଜପ୍ତଵ୍ଯଂ ଯନ୍ନି ବୋଧୈତତ୍ତନ୍ରଃ ପାର୍ଥିଵନନ୍ଦନ ॥ ୧,୧୧.
ଏଭଳି ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତ, ତାଙ୍କୁ ଭାବରେ ଲୀନ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଯାହା ଆମେ କହୁଛୁ, ତାହା ଜପ କରିବାକୁ ଉଚିତ, ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ।
ହିରଣ୍ଯଗର୍ଭପୁରୁଷପ୍ରଧାନଵ୍ଯକ୍ତରୂପିଣେ । ଓଂ ନମୋ ଵାସୁଦେଵାଯ ଶୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନସ୍ଵରୂପିମେ ॥ ୧,୧୧.
ହିରଣ୍ୟଗର୍ଭ, ପୁରୁଷ, ପ୍ରଧାନ, ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରେ ଥିବା ଯିଏ; ଓଁ, ନମସ୍କାର ହେଉ ଵାସୁଦେବଙ୍କୁ, ଯିଏ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନର ରୂପ।
ଏତଜ୍ଜଜାପ ଭଗଵାନ୍ ଜପ୍ଯଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁଃ । ପିତାମହସ୍ତଵ ପୁରା ତସ୍ଯ ତୁଷ୍ଟୋ ଜନାର୍ଦନଃ ॥ ୧,୧୧.
ଏହି ମନ୍ତ୍ର ପୂର୍ବେ ଭାଗ୍ୟବାନ୍ ସ୍ୱାୟଂଭୁବ ମନୁ, ତୁମର ପୂର୍ବଜ, ଜପ କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଜନାର୍ଦନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ।
ଦଦୋ ଯଥାଭିଲଷିତାଂ ସିଦ୍ଧିଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଦୁର୍ଲଭାମ୍ । ତଥା ତ୍ଵମପି ଗୋଵିନ୍ଦଂ ତୋଷଯୈତତ୍ସଦା ଜପନ୍ ॥ ୧,୧୧.
ତାଙ୍କୁ ତିନି ଲୋକରେ ଦୁର୍ଲଭ ଯେଉଁ ସିଦ୍ଧି ଚାହିଥିଲେ, ତାହା ଦେଇଥିଲେ; ଏହିପରି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ସଦା ଏହି ମନ୍ତ୍ର ଜପ କରି ପ୍ରସନ୍ନ କର।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ନିଶମ୍ଯୈତଦଶେଷେଣ ମୈତ୍ରେଯ ନୃପତେ ସୁତଃ । ନିର୍ଜଗାମ ଵନାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ସ ତାନୃଷୀନ୍ ॥ ୧,୧୨.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ — ମୈତ୍ରେୟ, ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ ଏହା ସବୁକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣି, ଜଙ୍ଗଲରୁ ବାହାରିଗଲା ଏବଂ ସେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇଲା।
କୃତକୃତ୍ଯମିଵାତ୍ମାନଂ ମନ୍ଯମାନସ୍ତତୋ ଦ୍ଵିଜ । ମଧୁସଂଜ୍ଞଂ ମହାପୁଣ୍ଯଂ ଜଗାମ ଯମୁନାତଟମ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଜଣେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହୋଇଛି ଭାବି, ମଧୁ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଇଲା, ଯାହା ଯମୁନା ତଟରେ ଅଛି।
ପୁନଶ୍ଚ ମଧୁସଂଜ୍ଞେନ ଦୈତ୍ଯେନାଧିଷ୍ଠିତଂ ଯତଃ । ତତୋ ମଧୁଵନଂ ନାମ୍ନା ଖ୍ଯାତମତ୍ର ମହୀତଲେ ॥ ୧,୧୨.
ଏହି ସ୍ଥାନ ପୂର୍ବରୁ ମଧୁ ନାମକ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ଶାସିତ ଥିଲା, ଏହି କାରଣରୁ ପୃଥିବୀରେ ଏହା 'ମଧୁବନ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା।
ହତ୍ଵା ଚ ଲଵଣଂ ରକ୍ଷୋ ମଧୁପୁତ୍ରଂ ମହାବଲମ୍ । ଶତ୍ରୁଘ୍ନୋ ମଧୁରାଂ ନାମ ପୁରୀଂ ଯତ୍ର ଚକାର ଵୈ ॥ ୧,୧୨.
ମଧୁଙ୍କ ପୁଅ ଲବଣ ନାମକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବକୁ ହତ୍ୟା କରି, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଏଠାରେ 'ମଥୁରା' ନାମକ ସହର ତିଆରି କଲେ।
ଯତ୍ର ଵୈ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ସାନ୍ନିଧ୍ଯଂ ହରିମେଧସଃ । ସର୍ଵପାପହରେ ତସ୍ମିଂସ୍ତପସ୍ତୀର୍ଥେ ଚକାର ସଃ ॥ ୧,୧୨.
ଏଠାରେ, ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଦେବଦେବ ହରିଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟ ଅଛି, ସେଠି ସେ ତପସ୍ୟା କଲେ।
ମରୀଚିମୁଖ୍ଯୈର୍ମୁନିଭିର୍ଯଥୋଦ୍ଦିଷ୍ଟମଭୂତ୍ତଥା । ଆତ୍ମନ୍ଯଶେପଦେଵେଶଂ ସ୍ଥିତଂ ଵିଷ୍ଣୁମମନ୍ଯତ ॥ ୧,୧୨.
ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ମୁନିମାନେ ଯେପରି ଉପଦେଶ ଦେଲେ, ସେ ନିଜ ମନରେ ଦେବଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ବସିଥିବା ଭାବିଲେ।
ଅନନ୍ଯଚେତସସ୍ତସ୍ଯ ଧ୍ଯାଯତୋ ଭଗଵାନ୍ହରିଃ । ସର୍ଵଭୂତଗତୋ ଵିପ୍ର ସର୍ଵଭାଵଗତୋଽଭଵତ୍ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା ନ କରି, ଭଗବାନ ହରିଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭଗବାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସମସ୍ତ ଭାବରେ ବ୍ୟାପି ହେଲେ।
ମନସ୍ଯଵସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ଵିଷ୍ଣୌ ମୈତ୍ରେଯ ଯୋଗିନଃ । ନ ଶଶାକ ଧରା ଭାରମୁଦ୍ଵୋଢୁଂ ଭୂତଧାରିଣୀ ॥ ୧,୧୨.
ମୈତ୍ରେୟ, ଯେତେବେଳେ ବିଷ୍ଣୁ ସେଙ୍କର ମନରେ ବସିଗଲେ, ପୃଥିବୀ ଯେଉଁଠି ପ୍ରାଣୀମାନେ ରହନ୍ତି, ସେ ତାଙ୍କର ଭାର ବହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଵାମପାଦସ୍ଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ନନାମାର୍ଧେନ ମେଦିନୀ । ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଚ ନନାମାର୍ଧଂ କ୍ଷିତେର୍ଦକ୍ଷିଣତଃ ସ୍ଥିତେ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ଯେତେବେଳେ ବାମ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ, ପୃଥିବୀ ଅଧା ଭାରରେ ଜୁକିଗଲା; ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ଡାହାଣ ପା ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଲେ, ଅନ୍ୟ ଅଧା ଭାରରେ ଜୁକିଗଲା।
ପାଦାଂଗୁଷ୍ଠେନ ସଂପୀଡ୍ଯ ଯଥା ସ ଵସୁଧାଂ ସ୍ଥିତଃ । ତଦା ସମସ୍ତା ଵସୁଧା ଚଚାଲ ସହ ପର୍ଵତୈଃ ॥ ୧,୧୨.
ସେ ତାଙ୍କର ପା ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ପୃଥିବୀକୁ ଚାପି ରଖି, ଦଣ୍ଡାଇଥିବାବେଳେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ପାହାଡ଼ ସହିତ କମ୍ପିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଗଲା।