ଅଗ୍ରିଷ୍ଵାତ୍ତା ବହିର୍ଷଦୋଽନଗ୍ରଯଃ ସାଗ୍ନଯଶ୍ଵ ଯେ । ତେଭେଯଃ ସ୍ଵଧା ସୁତେ ଜଜ୍ଞ ମୈନାଂ ଵୈଧାରିଣୀଂ ତଥା
ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ, ବହିର୍ଷଦ, ଅନଗ୍ନି ଓ ସାଗ୍ନିମାନେ, ସ୍ୱଧା ସହିତ, ମୈନା ଓ ବୈଧାରିଣୀଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ।
ତେ ଉବେ ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନ୍ଯୌ ଯୋଗିନ୍ଯୌ ଚାପ୍ଯୁଭେ ଦ୍ରିଜ । ଉତ୍ତମଜ୍ଞାନସମ୍ପନ୍ନେ ସର୍ଵ୍ଵୈଃ ସମୁଦିତୈର୍ଗୁଣୌଃ
ଏହି ଦୁଇ ଝିଅ ଦୁଇଁ ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନୀ, ଦୁଇଁ ଜଣେ ଯୋଗିନୀ । ସର୍ବୋତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ଓ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ଇତ୍ଯେଷା ଦକ୍ଷକନ୍ଯାନାଂ କଥିତାପତ୍ଯସନ୍ତତିଃ । ଶ୍ଵଦ୍ଧାଵାନ୍ ସଂସ୍ମରନ୍ନେତାମ୍ ଅନପତ୍ଯୋ ନ ଜାଯତେ
ଏଭଳି ଦକ୍ଷଙ୍କର କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ କଥା କହାଯାଇଛି । ଯେଉଁଠି ଏହି ବଂଶ କଥାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଦାପି ସନ୍ତାନହୀନ ରହନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ମନୋଃ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵସ୍ଯ ତୁ । ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ତୁ ମହାଵୀର୍ଯୌ ଧର୍ମଜ୍ଞୌ କଥିତୌ ତଵ ॥ ୧,୧୧.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ, ଦୁଇଁ ଜଣେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ, ତୁମକୁ ବିବରଣା କରାଯାଇଛି ।
ତଯୋରୁତ୍ତାନପାଦସ୍ଯ ସୁରୁଚ୍ଯାମୁତ୍ତମଃ ସୁତଃ । ଅଭୀଷ୍ଟାଯାମଭୂଦ୍ବ୍ରହ୍ଯନ୍ପିତୁରତ୍ଯନ୍ତଵଲ୍ଲଭଃ ॥ ୧,୧୧.
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, ଉତ୍ତାନପାଦଙ୍କର ପ୍ରିୟ ପତ୍ନୀ ସୁରୁଚିଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ନାମକ ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ଯିଏ ପିତାଙ୍କର ଅତି ପ୍ରିୟ ।
ସୁନୀତିର୍ନାମ ଯା ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯାସୀନ୍ମହିଷୀ ଦ୍ଵିଜ । ସ ନାତି ପ୍ରୀତିମାଂସ୍ତସ୍ଯାମଭୂଦ୍ଯସ୍ଯା ଧ୍ରୁଵଃ ସୁତଃ ॥ ୧,୧୧.
ରାଜାଙ୍କର ମହିଷୀ ସୁନୀତି, ଦ୍ୱିଜ, ତାଙ୍କୁ ରାଜା ଅତି ଭଲପାଇନଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପୁଅ ଧ୍ରୁବ ଥିଲେ ।
ରାଜାସନସ୍ଥିତସ୍ଯାଙ୍କଂ ପିତୁର୍ଭ୍ରତରମାଶ୍ରିତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୋତ୍ତମଂ ଧ୍ରୁଵ ଶ୍ଚକ୍ରେ ତମାରୋଢୁଂ ମନୋରଥମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ଧ୍ରୁବ ଦେଖିଲେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ଭାଇର ପୁଅ ଉତ୍ତମ ରାଜାଙ୍କର ଆସନରେ ବସିଛନ୍ତି, ତେଣୁ ତାଙ୍କର ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଆସନକୁ ଚଢିବା ଇଚ୍ଛା ଜଗିଲା।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଭୂପତିସ୍ତସ୍ଯାଃ ସୁରୁଚ୍ଯା ନାଭ୍ଯନନ୍ଦତ । ପ୍ରଣଯେନାଗତଂ ପୁତ୍ରମୁତ୍ସଂଗାରୋହଣୋତ୍ସୁକମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ସେଠାରେ ଥିବା ରାଜା ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଆସନକୁ ଚଢିବା ପାଇଁ ଆସିଥିବା ଆଦର ଭରିତ ଧ୍ରୁବଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ନାହିଁ।
ସପତ୍ନୀ ତନଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତମଙ୍କାରୋହଣୋତ୍ସୁକମ୍ । ସ୍ଵପୁତ୍ରଂ ଚ ତଥାରୂଢଂ ସୁରୁଚିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୧,୧୧.
ସୁରୁଚି ତାଙ୍କ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ପୁଅ ଆସନକୁ ଚଢିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଦେଖି, ଏବଂ ନିଜ ପୁଅ ଉତ୍ତମ ଏହି ଆସନରେ ବସିଥିବା ଦେଖି, କିଛି କଥା କହିଲେ।
କ୍ରିଯତେ କିଂ ଵୃଥା ଵତ୍ସ ମହାନେଷ ମନୋରଥଃ । ଅନ୍ଯସ୍ତ୍ରୀଗର୍ଭଜାତେନ ହ୍ଯସଂଭୂଯ ମମୋଦରେ ॥ ୧,୧୧.
ବାଳକ, କାହିଁକି ଏପରି ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ ଇଚ୍ଛା କରୁଛ? ଅନ୍ୟ ଜନନୀର ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପୁଅ ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ, ସେ ଏହି ଆସନ ପାଇପାରିବ ନାହିଁ।
ଉତ୍ତମୋତ୍ତମମପ୍ରାପ୍ଯମଵିଵେକୋ ହି ଵାଞ୍ଛସି । ସତ୍ଯଂ ସୁତସ୍ତ୍ଵମପ୍ଯସ୍ଯ କିଂ ତୁ ନ ତ୍ଵଂ ମଯା ଧୃତଃ ॥ ୧,୧୧.
ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଆସନ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛ, ଯାହା ଅପ୍ରାପ୍ତ; ତୁମେ ବିବେକ ନାହିଁ। ଏହି ଆସନ ପାଇଁ ତୁମେ ମଧ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅ, କିନ୍ତୁ ମୋ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିଲେ।
ଏତଦ୍ରାଜାସନଂ ସର୍ଵ ଭୂଭୃତ୍ସଂଶ୍ରଯକେତନମ୍ । ଯୋଗ୍ଯଂ ମମୈଵ ପୁତ୍ରସ୍ଯ କିମାତ୍ମା କ୍ଲିଶ୍ଯତେତ୍ଵଯା ॥ ୧,୧୧.
ଏହି ରାଜାସନ ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ ସ୍ଥାନ; ଏହି ଆସନ କେବଳ ମୋ ପୁଅ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ କାହିଁକି ନିଜକୁ ଦୁଃଖ ଦେଉଛ?
ଉଚ୍ଚୈର୍ମନୋରଥସ୍ତେଯଂ ମତ୍ପୁତ୍ରସ୍ଯେଵ କିଂ ଵୃଥା । ସୁନୀତ୍ଯାମାତ୍ମନୋ ଜନ୍ମ କିଂ ତ୍ଵଯା ନାଵଗମ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୧.
ତୁମର ଇଚ୍ଛା ଉତ୍ତମର ଭଳି ଉଚ୍ଚ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ତୁମେ ଜାଣିନାହିଁ କି ତୁମେ ସୁନୀତିଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଛ?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଵାଚ ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ପିତରଂ ବାଲସ୍ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ମାତୃଭାଷିତମ୍ । ଜଗାମ କୁପିତୋ ମାତୁର୍ନିଜାଯା ଦ୍ଵିଜମନ୍ଦିରମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ସତ୍ତ୍ୱପତ୍ନୀଙ୍କର କଥା ଶୁଣି ଧ୍ରୁବ ରାଗିଗଲେ, ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଛାଡି ନିଜ ମା ସୁନୀତିଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କୁପିତଂ ପୁତ୍ରମୀଷତ୍ପ୍ରସ୍ଫୁରିତାଧରମ୍ । ସୁନୀତିରଙ୍କମାରୋପ୍ଯ ମୈତ୍ରେଯେଦମଭାଷତ ॥ ୧,୧୧.
ସୁନୀତି ତାଙ୍କ ପୁଅ ରାଗିଥିବା, ତଳ ଓଠ କମ୍ପିଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଆଙ୍କରେ ବସାଇଲେ ଏବଂ ମୈତ୍ରେୟଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵତ୍ସ କଃ କୋପହେତୁସ୍ତେ କଶ୍ଚ ତ୍ଵାଂ ନାଭି ନନ୍ଦତି । କୋଵଜାନାତି ପିତରଂ ଵତ୍ସ ଯସ୍ତେପରାଧ୍ଯତି ॥ ୧,୧୧.
ବାଳକ, କାହିଁକି ତୁମେ ରାଗିଛ? କିଏ ତୁମକୁ ସ୍ୱାଗତ କଲେ ନାହିଁ? କିଏ ତୁମର ପିତାଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦେଇପାରିବ, ଯିଏ ତୁମକୁ ଅନ୍ୟାୟ କରିଛି?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସକଲଂ ମାତ୍ରେ କଥଯାମାସ ତଦ୍ଯଥା । ସୁରୁଚିଃ ପ୍ରାହ ଭୂପାଲପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମତଗର୍ଵିତା ॥ ୧,୧୧.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନ ପରେ, ଧ୍ରୁବ ନିଜ ମାକୁ ସମସ୍ତ କଥା ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ କହିଲେ—ସୁରୁଚି କିପରି ରାଜାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅଭିମାନରେ କଥା କହିଥିଲେ।
ଵିନିଶ୍ଵସ୍ଯେତି କଥିତେ ତସ୍ମିନ୍ପୁତ୍ରେଣ ଦୁର୍ମନାଃ । ଶ୍ଵସକ୍ଷାମେକ୍ଷଣା ଦୀନା ସୁନୀତିର୍ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୧,୧୧.
ପୁଅ ଏହି କଥା କହିବା ପରେ, ସୁନୀତି ଦୁଃଖିତ ହେଇ ଗଭୀର ନିଶ୍ୱାସ ଛାଡିଲେ, ତାଙ୍କ ଚକୁ ଜଳରେ ଭରିଗଲା, ଏବଂ କିଛି କଥା କହିଲେ।
ସୁନୀତିରୁଵାଚ ସୁରୁଚିଃ ସତ୍ଯମାହେଦଂ ମନ୍ଦଭାଗ୍ଯୋସିଃପୁତ୍ରକ । ନ ହି ପୁଣ୍ଯଵତାଂ ଵତ୍ସ ସପତ୍ନୈରେଵ ମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୧,୧୧.
ସୁନୀତି କହିଲେ: ସୁରୁଚି ସତ୍ୟ କଥା କହିଛି, ପୁଅ; ତୁମର ଭାଗ୍ୟ ଦୁର୍ବଳ। ନିଷ୍କଳଙ୍କ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସହପତ୍ନୀଙ୍କ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନୋଦ୍ଵେଗସ୍ତାତ କର୍ତଵ୍ଯଃ କୃତଂ ଯଦ୍ଭଵତା ପୁରା । ତତ୍କୋପହର୍ତୁ ଶକ୍ନୋତି ଦାତୁଂ କଶ୍ଚାକୃତଂ ତ୍ଵଯା ॥ ୧,୧୧.
ପୁଅ, ଗତ କାଳର କଥାକୁ ଭାବି ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଯାହା କରିନାହିଁ, ତାହା ଦେବା କିମ୍ବା ନେବା କାହାର ପାଖରେ ନାହିଁ।
ତତ୍ତ୍ଵଯା ନାତ୍ର କର୍ତଵ୍ଯଂ ଦୁଃଖଂ ତଦ୍ଵାକ୍ଯସମ୍ଭଵମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ତେଣୁ, ସେଇ କଥା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ରାଜାସନଂ ରାଜଚ୍ଛତ୍ରଂ ଵରାଶ୍ଚାଵରଵାରଣାଃ । ଯସ୍ଯ ପୁଣ୍ଯାନି ତସ୍ଯୈତେ ମତ୍ଵୈତଚ୍ଛାଂମ୍ଯ ପୁତ୍ରକ ॥ ୧,୧୧.
ରାଜାସନ, ରାଜାଙ୍କ ଛତା, ଦାନ, ଏବଂ ହାତୀ—ଏସବୁ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହାର ପୁଣ୍ୟ ବେଶି। ଏହି କଥାକୁ ବୁଝିବା, ପୁଅ, ଏବଂ ଶାନ୍ତ ହେଇବା।
ଅନ୍ଯଜନ୍ମକୃତୈଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ ସୁରୁଚ୍ଯା ସୁରୁଚିର୍ନୃପଃ । ଭାର୍ଯେତି ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଚାନ୍ଯାଂ ମଦ୍ଵିଧା ପୁଣ୍ଯଵର୍ଜିତା ॥ ୧,୧୧.
ଅଗ୍ରଜନ୍ମର ପୁଣ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୁରୁଚି ରାଜାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ; ମୋ ଭଳି ଅପୁଣ୍ୟବତୀ ଅନ୍ୟ ଜନନୀ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ।
ପୁଣ୍ଯୋପଚଯସଂପନ୍ନସ୍ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରସ୍ତଥୋତ୍ତମଃ । ମମ ପୁତ୍ରସ୍ତଥା ଜାତଃ ସ୍ଵଲ୍ପପୁଣ୍ଯୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଭଵାନ୍ ॥ ୧,୧୧.
ପୁଣ୍ୟ ଜମା ଥିବା ସୁରୁଚିଙ୍କର ପୁଅ ଉତ୍ତମ; ମୋ ପୁଅ ଧ୍ରୁବ ଅଳ୍ପ ପୁଣ୍ୟରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି।
ତଥାପି ଦୁଃଖଂ ନ ଭଵାନ୍ କର୍ତୁମର୍ହସି ପୁତ୍ରକ । ଯସ୍ଯ ଯାଵତ୍ସ ତେନୈଵ ସ୍ଵେନ ତୁଷ୍ଯତି ମାନଵଃ ॥ ୧,୧୧.
ତଥାପି, ପୁଅ, ତୁମେ ଦୁଃଖି ହେବାକୁ ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ମଣିଷ ଯେତେଦିନ୍ ଯେଉଁଥିରେ ଅଛି, ସେତେଦିନ୍ ତାହାର ନିଜର ଥିବା ଜିନିଷରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହିବା ଉଚିତ।
ଯଦି ତେ ଦୁଃଖମତ୍ଯର୍ଥଂ ସୁରୁଚ୍ଯା ଵଚସାଭଵତ୍ । ତତ୍ପୁଣ୍ଯୋପଚଯେ ଯତ୍ନଂ କୁରୁ ସର୍ଵଫଲପ୍ରଦେ ॥ ୧,୧୧.
ଯଦି ସୁରୁଚିଙ୍କ କଥାରେ ତୁମେ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଉଛ, ତେବେ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥିବା ପୁଣ୍ୟ ସଂଚୟ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର।
ସୁଶୀଲୋ ଭଵ ଧର୍ମାତ୍ମା ମୈତ୍ରଃ ପ୍ରାଣିହିତେ ରତଃ । ନିମ୍ନଂ ଯଥାପଃ ପ୍ରଵଣାଃ ପାତ୍ରମାଯାନ୍ତି ସମ୍ପଦଃ ॥ ୧,୧୧.
ସଦା ଭଲ ଚରିତ୍ର ରଖ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ, ସମସ୍ତଙ୍କ ସହିତ ମିତ୍ରତା କର, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲରେ ଲାଗି ରହ। ଯେପରି ଜଳ ତଳକୁ ବହେ, ସେପରି ଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଆସେ।
ଧ୍ରୁଵ ଉଵାଚ ଅମ୍ବ ଯତ୍ତ୍ଵମିଦଂ ପ୍ରାତ୍ଥ ପ୍ରଶମାଯ ଵଚୋ ମମ । ନୈତଦ୍ଦୁର୍ଵାଚସା ଭିନ୍ନେ ହୃଦଯେ ମମ ତିଷ୍ଠତି ॥ ୧,୧୧.
ଧ୍ରୁବ କହିଲେ: ମା, ତୁମେ ମୋତେ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଯେଉଁ କଥା କହିଛ, ସେଗୁଡିକ ମୋ ହୃଦୟରେ ରହୁନାହିଁ, କାରଣ ମୋ ହୃଦୟ କଠୋର କଥାରେ ଆହତ ହୋଇଯାଇଛି।
ସୋଽହଂ ତଥା ଯତିଷ୍ଯାମି ଯଥା ସର୍ଵୋତ୍ତମୋତ୍ତମମ୍ । ସ୍ଥାନଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯାମ୍ଯଶୋଷାଣାଂ ଜଗତାମଭି ପୂଜିତମ୍ ॥ ୧,୧୧.
ସେଥିପାଇଁ, ମୁଁ ଏମିତି ଚେଷ୍ଟା କରିବି, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନିତ ଏବଂ କେବେ ମ୍ଲାନ ନ ହେଉଥିବା ସର୍ବୋତ୍ତମ ସ୍ଥାନ ପାଇପାରିବି।
ସୁରୁଚିର୍ଦଯିତା ରାଜ୍ଞସ୍ତସ୍ଯା ଜାତୋସ୍ମି ନୋଦରାତ୍ । ପ୍ରଭାଵଂ ପଶ୍ଯ ମେଂବ ତ୍ଵଂ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯାପି ତଵୋଦରେ ॥ ୧,୧୧.
ସୁରୁଚି ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇନି। ମା, ତୁମେ ଦେଖ, ତୁମ ବୃଦ୍ଧ ଗର୍ଭରୁ ମୁଁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲି ମଧ୍ୟ, ମୋର ଶକ୍ତି କେମିତି ଅଛି।