ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା । ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ସଂଯୁକ୍ତାନ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ
ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପାଦାନ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରେ।
ଶାନ୍ତା ଘୋରାଶ୍ଚ ମୂଢାଶ୍ଚ ଵିଶେଷାସ୍ତେନ ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ମୂଢ଼ ଏହି ଭିନ୍ନତାଗୁଡିକ; ଏହିପରି ଏହାକୁ ଏହି ଭାବରେ ମନେ ରଖାଯାଏ।
ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା । ନାଶକ୍ରୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗମ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ତ୍ରଶଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଓ ଅଲଗା ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଏକତ୍ରିକରଣ ନହେଲେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାଃ । ଏକସଂଘାତଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ଏକାଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏକ ଏକତାର ଲକ୍ଷଣ ଅର୍ଜନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ପାଇଲେ।
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ ମହଦାଦ୍ଯା ଵିଶେଷାନ୍ତା ହ୍ମାଣ୍ଡମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ତେ
ପୁରୁଷର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଧାନର କୃପାରେ, ମହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ମହାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସଜ୍ଜଲବୁଦବୁଦଵତ୍ସମମ୍ । ଭୂତେଭ୍ଯୋଽଣ୍ଡଂ ମହାବୁଦ୍ଧେଂ ମହତ୍ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ଏହା କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଜଳର ଫୁଲା ଫୁଲା ବୁଦବୁଦା ପରି; ଭୂତ ଉପାଦାନରୁ ମହାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମହାଜଳରେ ବସିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋଽସୌ ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୋ ଜଗତ୍ପତିଃ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠି ଅପ୍ରକାଶ ରୂପ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରକାଶ ରୂପ ଜଗତ୍ପତି; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମେରୁରୁଲ୍ବମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସନ୍ସୁମହାତ୍ମନଃ
ମେରୁ ଏହାର ଜରାୟୁ ହେଲା, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଏହାର ମେମ୍ବ୍ରେନ୍; ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ଏହି ମହାତ୍ମାର ଗର୍ଭଜଳ ହେଲା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଣ୍ଡେଽଭଵଦ୍ଵିପ୍ର ସଦେଵାସୁରମାନୁଷଃ
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକ ସହିତ, ଏହି ଣ୍ଡରେ, ମୁନି, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଵାରିଵହ୍ନ୍ଯନିଲାକାଶୈସ୍ତତୋ ଭୂତାଦିନା ବହିଃ । ଵୃତଂ ଦଶଗୁଣୈରଣ୍ଡଂ ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଥା
ବାହାରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା, ଦଶ ଗୁଣ ଭୂତ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଣ୍ଡ ଘେରାଯାଇଛି, ମହାତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆବୃତ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ବ୍ରହ୍ମାଂସ୍ତୈଃ ସର୍ଵୋଃ ସହିତୋ ମହାନ୍ । ଏଭିରାଵରଣୈରଣ୍ଡଂ ସପ୍ତଭିଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଵୃତମ୍ । ନାରିକେଲଫଲସ୍ଯାନ୍ତର୍ବୀଜଂ ବାହ୍ମଦଲୈରିଵ
ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବରଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାନ୍ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛି । ଏହି ସପ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ଅବରଣରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଯେପରି ନାରିକେଲ ଫଳର ମଧ୍ୟରେ ଗୁଟିକୁ ବାହାର ତଳ ତଳ ଅବରଣ ଘେରି ରହିଥାଏ ।
ଜୁଷନ ରଜୋ ଗୁଣଂ ତତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଭୂତ୍ଵାସ୍ଯ ଜଗତୋ ଵିସୃଷ୍ଟୌ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସେଠାରେ ବିଶ୍ବର ନାଥ ହରି, ରଜୋ ଗୁଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ସତ୍ତ୍ଵଭୃଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁରପ୍ରମେଯପରାକ୍ରମଃ
ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳ୍ପର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ; ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁ, ସତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅପରିମିତ ।
ତମୋଦ୍ରେକୀ ଚା କଲ୍ପାନ୍ତେ ରୁଦ୍ରରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ । ମୈତ୍ରେଯାଖିଲଭୂତାନି ଭକ୍ଷଯତ୍ଯତିଦାରୁଣଃ
କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ଅନ୍ଧକାର ବଢି ଯିବାବେଳେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ । ନାଗପର୍ଯଂକଶଯନେ ଶେତେ ଚ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ନାଗ ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ କରୋତି ବ୍ରହ୍ମରୂପଧୃକ୍
ଉଠିବା ପରେ, ସେ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକରଣୀଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମିକାମ୍ । ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଯାତି ଭଗଵାନେକ ଏଵ ଜନାର୍ଦନଃ
ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ନାଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ, ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଏକା ନାମରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଭାବରେ ପରିଚିତ ।
ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ସୃଜତି ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲ୍ଯଂଚ ପାତି ଚ । ଉପସଂହ୍ରିଯତେ ଚାନ୍ତେ ସଂହର୍ତା ଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟା ଭାବେ ନିଜକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନେଇ, ସଂହାର କରନ୍ତି ।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶ ଏଵ ଚ ।. ସର୍ଵୋନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ତଃ କରଣଂ ପୁରୁଷାଖ୍ଯଂ ହି ଯଜ୍ଜଗତ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ — ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଗଠିତ ।
ସ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଯତୋଽଵ୍ଯଯଃ । ସର୍ଗାଦିକଂ ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ଭୂତସ୍ଥମୁପକାରକମ୍
ସେ ଏକା ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱରୂପ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଉପକାର କରୁଥିବା ।
ସ ଏଵ ସୃଜ୍ଯଃ ସ ଚ ସର୍ଗକର୍ତା ସ ଏଵ ପାତ୍ଯତ୍ତି ଚ ପାଲ୍ଯତେ ଚ । ବ୍ରହ୍ମାଦ୍ଯଵସ୍ଥାଭିରଶେଷମୂର୍ତି ର୍ଵିଷ୍ଣୁର୍ଵରିଷ୍ଠୋ ଵରଦୋ ଵରେଣ୍ଯଃ
ସେ ଏକା ସୃଜିତ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ରକ୍ଷକ ଓ ରକ୍ଷିତ, ଭକ୍ଷକ; ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଦୟାଳୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟ ଅବସ୍ଥାର ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ।
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେଯ ଉଵାଚ ନିର୍ଗୁଣସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଯାପ୍ଯମଲାତ୍ମନଃ । କଥଂ ସର୍ଗାଦିକର୍ତୃତ୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଭ୍ଯୁପଗମ୍ଯତେ
ଶ୍ରୀମୈତ୍ରେୟ କହିଲେ — ନିର୍ଗୁଣ, ଅପରିମାପ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କିପରି ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ?
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଶକ୍ତଯଃ ସର୍ଵଭାଵାନାମଚିନ୍ତ୍ଯଜ୍ଞାନଗୋଚରାଃ । ଯତୋଽତୋ ବ୍ରହ୍ମଣସ୍ତାସ୍ତୁ ସର୍ଗାଦ୍ଯା ଭାଵଶକ୍ତଯଃ । ଭଵନ୍ତି ତପତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଵକସ୍ଯ ଯଥୋଷ୍ଣତା
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ — ସମସ୍ତ ଭୂତର ଶକ୍ତି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଓ ଅଜ୍ଞେୟ; ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତପସ୍ୱୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅଗ୍ନିରୁ ତାପ ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ତନ୍ନିବୋଧ ଯଥା ସର୍ଗେ ଭଗଵାନ୍ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ । ନାରାଯଣାଖ୍ଯୋ ଭଗଵାନ୍ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକପିତାମହଃ
ଏବେ ଶୁଣ, କିପରି ଭଗବାନ୍ ନାରାୟଣ, ଲୋକଙ୍କର ପିତାମହ, ସୃଷ୍ଟିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ଉପ୍ତନ୍ନଃ ପ୍ରୋଚ୍ଯତେ ଵିଦ୍ଵନ୍ନିତ୍ଯମେଵୋପଚାରତଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେ ସଦା ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବଳ ଉପଚାର ।
ନିଜେନ ତସ୍ଯ ମାନେନ ଆଯୁର୍ଵର୍ଷଶତଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ତତ୍ପରାଖ୍ଯଂ ତଦର୍ଦ୍ଧ ଚ ପରାର୍ଦ୍ଧମଭିଧୀଯତେ
ତାଙ୍କର ନିଜ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ତାଙ୍କର ଆୟୁ ବର୍ଷ ଶତ ମାନାଯାଏ; ଏହାକୁ ପରା କୁହାଯାଏ, ଏହାର ଅର୍ଦ୍ଧକୁ ପରାର୍ଦ୍ଧ କୁହାଯାଏ ।
କାଲସ୍ଵରୂପଂ ଵିଷ୍ଣୋଶ୍ଚ ଯନ୍ମଯୋକ୍ତଂ ତଵାନଘ । ତେନ ତସ୍ଯ ନିବୋଧ ତ୍ଵଂ ପରିମାଣୋପପାଦନମ୍
ଯାହାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳରୂପ ବିଷୟରେ କହିଛି, ଓ ନିର୍ମଳ, ତାହା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ତାଙ୍କର ମାପ ଗଣନା ବୁଝ ।
ଅନ୍ଯେଷାଂ ଚୈଵ ଜନ୍ତୂନାଂ ଚରାଣାମଚରାଶ୍ଚ ଯେ । ଭୂଭୂଭୃତ୍ସାଗରାଦୀନାମଶେଷାଣାଂ ଚ ସତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀବ, ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳ ଓ ଅଚଳ, ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ।
କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମୁନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ପତ୍ର୍ଚଦଶାଖ୍ଯାତା ନିମେଷା ମନିସତ୍ତମ । କାଷ୍ଠା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ତ୍ରିଂଶତ୍କଲା ମୌହୂର୍ତିକୋ ଵିଧିଃ
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପନ୍ଦରଟି ନିମେଷକୁ 'କାଷ୍ଠା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିରିଶଟି 'କାଷ୍ଠା' ଏକ 'କଳା' ହୁଏ, ତିରିଶଟି 'କଳା' ଏକ 'ମୁହୂର୍ତ୍ତ' ହୁଏ, ଏହି ପ୍ରକାର ନିୟମ ଅନୁସାରେ।
ତାଵତ୍ସଂଖ୍ଯୈରହୋରାତ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତୈର୍ମାନୁଷଂ ସ୍ମୃତମ୍ । ଅହୋରାତ୍ରାଣି ତାଵାନିତ ମାସଃ ପକ୍ଷଦ୍ଵଯାତ୍ମକଃ
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡିକର ଗଣନାରେ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତି ମାନବର ଦିନ-ରାତି ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; ଏପରି ଦିନ-ରାତି ଦୁଇଟି ପକ୍ଷ ମିଶି ଏକ ମାସ ହୁଏ।