ତତୋ ଵାଯୁର୍ଵିକୁର୍ଣାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୃର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ବାୟୁ, ଯାହା ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରେ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା; ଆଲୋକ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସମ୍ଭଵନ୍ତି ତତୋଽମ୍ଭାଂସି ରସାଧାରାଣି ତାନି ଚ ର। ରସମାତ୍ରାଣି ଚାମ୍ଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ସେଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରସର ଧାରକ ହେଲା; ଏହି ଜଳରେ କେବଳ ରସ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଜଳକୁ କେବଳ ଆକୃତି ଢାକି ରଖିଲା।
ଵିକୁର୍ଵାଣାନି ଚାମ୍ଭାଂସି ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ । ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ
ଏହି ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହାର ଏକତ୍ରିକରଣରୁ ଗନ୍ଧ ଏହାର ଗୁଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରଂ ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନରେ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି; ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଅଵିଶେଷାସ୍ତତୋ ହି ତେ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ; ଏହି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।
ନ ଶାନ୍ତା ନାପି ଘୋରାସ୍ତେ ନ ମୂଢାଶ୍ଚାଵିଶେଷିଣଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଽଯମହକାଂରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ଏହି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ନ ଶାନ୍ତ, ନ ଭୟଙ୍କର, ନ ମୂଢ଼; ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ତୈଜସାନୀନ୍ଦ୍ରୀଯାଣ୍ଯାହୂର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ । ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵା ଵୈକାରିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତେଜସ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ୱୈକାରିକ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏକାଦଶ ମନ ମଧ୍ୟ 'ୱୈକାରିକ' ଦେବତା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରମତ୍ର ଚ ପତ୍ର୍ଚମମ୍ । ଶବ୍ଦାଦୀନାମଵାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧୀଯୁକ୍ତାନି ଵୈ ଦ୍ଵିଜ
ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସା, ଜିଭ୍ବା ଓ କଣ ଏଠି ପାଞ୍ଚଟି; ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ପାଯୂପସ୍ଥୌ କରୌ ପାଦୌ ଵାକ୍ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ପତ୍ର୍ଚମୀ । ଵିସର୍ଗଶିଲ୍ପଗତ୍ଯୁକ୍ତି କର୍ମ ତେଷାଂ ଚ କଥ୍ଯତେ
ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହାତ, ପାଦ ଓ ବାକ୍—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି, ମୈତ୍ରେୟ; ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଜନ, ସୃଷ୍ଟି, ଗତି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା । ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ସଂଯୁକ୍ତାନ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ
ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପାଦାନ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରେ।
ଶାନ୍ତା ଘୋରାଶ୍ଚ ମୂଢାଶ୍ଚ ଵିଶେଷାସ୍ତେନ ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ମୂଢ଼ ଏହି ଭିନ୍ନତାଗୁଡିକ; ଏହିପରି ଏହାକୁ ଏହି ଭାବରେ ମନେ ରଖାଯାଏ।
ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା । ନାଶକ୍ରୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗମ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ତ୍ରଶଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଓ ଅଲଗା ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଏକତ୍ରିକରଣ ନହେଲେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାଃ । ଏକସଂଘାତଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ଏକାଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏକ ଏକତାର ଲକ୍ଷଣ ଅର୍ଜନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ପାଇଲେ।
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ ମହଦାଦ୍ଯା ଵିଶେଷାନ୍ତା ହ୍ମାଣ୍ଡମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ତେ
ପୁରୁଷର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଧାନର କୃପାରେ, ମହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ମହାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସଜ୍ଜଲବୁଦବୁଦଵତ୍ସମମ୍ । ଭୂତେଭ୍ଯୋଽଣ୍ଡଂ ମହାବୁଦ୍ଧେଂ ମହତ୍ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ଏହା କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଜଳର ଫୁଲା ଫୁଲା ବୁଦବୁଦା ପରି; ଭୂତ ଉପାଦାନରୁ ମହାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମହାଜଳରେ ବସିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋଽସୌ ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୋ ଜଗତ୍ପତିଃ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠି ଅପ୍ରକାଶ ରୂପ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରକାଶ ରୂପ ଜଗତ୍ପତି; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମେରୁରୁଲ୍ବମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସନ୍ସୁମହାତ୍ମନଃ
ମେରୁ ଏହାର ଜରାୟୁ ହେଲା, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଏହାର ମେମ୍ବ୍ରେନ୍; ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ଏହି ମହାତ୍ମାର ଗର୍ଭଜଳ ହେଲା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଣ୍ଡେଽଭଵଦ୍ଵିପ୍ର ସଦେଵାସୁରମାନୁଷଃ
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକ ସହିତ, ଏହି ଣ୍ଡରେ, ମୁନି, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଵାରିଵହ୍ନ୍ଯନିଲାକାଶୈସ୍ତତୋ ଭୂତାଦିନା ବହିଃ । ଵୃତଂ ଦଶଗୁଣୈରଣ୍ଡଂ ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଥା
ବାହାରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା, ଦଶ ଗୁଣ ଭୂତ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଣ୍ଡ ଘେରାଯାଇଛି, ମହାତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆବୃତ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତେନାଵୃତୋ ବ୍ରହ୍ମାଂସ୍ତୈଃ ସର୍ଵୋଃ ସହିତୋ ମହାନ୍ । ଏଭିରାଵରଣୈରଣ୍ଡଂ ସପ୍ତଭିଃ ପ୍ରାକୃତୈର୍ଵୃତମ୍ । ନାରିକେଲଫଲସ୍ଯାନ୍ତର୍ବୀଜଂ ବାହ୍ମଦଲୈରିଵ
ଅଦୃଶ୍ୟ ଅବରଣରେ ବ୍ରହ୍ମା, ମହାନ୍ ସହିତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଛି । ଏହି ସପ୍ତ ପ୍ରାକୃତିକ ଅବରଣରେ ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଆଚ୍ଛାଦିତ, ଯେପରି ନାରିକେଲ ଫଳର ମଧ୍ୟରେ ଗୁଟିକୁ ବାହାର ତଳ ତଳ ଅବରଣ ଘେରି ରହିଥାଏ ।
ଜୁଷନ ରଜୋ ଗୁଣଂ ତତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ଵିଶ୍ଵେଶ୍ଵରୋ ହରିଃ । ବ୍ରହ୍ମା ଭୂତ୍ଵାସ୍ଯ ଜଗତୋ ଵିସୃଷ୍ଟୌ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ
ସେଠାରେ ବିଶ୍ବର ନାଥ ହରି, ରଜୋ ଗୁଣରେ ଆନନ୍ଦ ପାଇ, ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ ଏହି ଜଗତର ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ।
ସୃଷ୍ଟଂ ଚ ପାତ୍ଯନୁଯୁଗଂ ଯାଵତ୍କଲ୍ପଵିକଲ୍ପନା । ସତ୍ତ୍ଵଭୃଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵିଷ୍ଣୁରପ୍ରମେଯପରାକ୍ରମଃ
ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପରେ, ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗରେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ କଳ୍ପର ଚକ୍ର ଚାଲିଥାଏ; ଶୁଭ ବିଷ୍ଣୁ, ସତ୍ତ୍ୱ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଯାହାର ଶକ୍ତି ଅପରିମିତ ।
ତମୋଦ୍ରେକୀ ଚା କଲ୍ପାନ୍ତେ ରୁଦ୍ରରୂପୀ ଜନାର୍ଦନଃ । ମୈତ୍ରେଯାଖିଲଭୂତାନି ଭକ୍ଷଯତ୍ଯତିଦାରୁଣଃ
କଳ୍ପ ଶେଷରେ, ଅନ୍ଧକାର ବଢି ଯିବାବେଳେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରୁଦ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ।
ଭକ୍ଷଯିତ୍ଵା ଚ ଭୂତାନି ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵୀକୃତେ । ନାଗପର୍ଯଂକଶଯନେ ଶେତେ ଚ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ପରେ, ଯେତେବେଳେ ଜଗତ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ହୋଇଯାଏ, ସେ ପରମେଶ୍ୱର ନାଗ ଶୟନରେ ବିଶ୍ରାମ କରନ୍ତି ।
ପ୍ରବୁଦ୍ଧଶ୍ଚ ପୁନଃ ସୃଷ୍ଟିଂ କରୋତି ବ୍ରହ୍ମରୂପଧୃକ୍
ଉଠିବା ପରେ, ସେ ପୁନଃ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି ।
ସୃଷ୍ଟିସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତକରଣୀଂ ବ୍ରହ୍ମଵିଷ୍ଣୁଶିଵାତ୍ମିକାମ୍ । ସ ସଂଜ୍ଞାଂ ଯାତି ଭଗଵାନେକ ଏଵ ଜନାର୍ଦନଃ
ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ନାଶ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାରେ, ଭଗବାନ୍ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ଏକା ନାମରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ଶିବ ଭାବରେ ପରିଚିତ ।
ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟା ସୃଜତି ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଷ୍ଣୁଃ ପାଲ୍ଯଂଚ ପାତି ଚ । ଉପସଂହ୍ରିଯତେ ଚାନ୍ତେ ସଂହର୍ତା ଚ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରଭୁଃ
ସେ ନିଜେ ସୃଷ୍ଟା ଭାବେ ନିଜକୁ ସୃଜନ କରନ୍ତି; ବିଷ୍ଣୁ ଭାବେ ଯାହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଦରକାର, ସେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି; ଶେଷରେ ସେ ନିଜେ ସମସ୍ତକୁ ନିଜ ମଧ୍ୟରେ ନେଇ, ସଂହାର କରନ୍ତି ।
ପୃଥିଵ୍ଯାପସ୍ତଥା ତେଜୋ ଵାଯୁରାକାଶ ଏଵ ଚ ।. ସର୍ଵୋନ୍ଦ୍ରିଯାନ୍ତଃ କରଣଂ ପୁରୁଷାଖ୍ଯଂ ହି ଯଜ୍ଜଗତ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଅନ୍ତଃକରଣ — ଏହି ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଜଗତ, ଯାହାକୁ ପୁରୁଷ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଗଠିତ ।
ସ ଏଵ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ଵିଶ୍ଵରୂପୋ ଯତୋଽଵ୍ଯଯଃ । ସର୍ଗାଦିକଂ ତୁ ତସ୍ଯୈଵ ଭୂତସ୍ଥମୁପକାରକମ୍
ସେ ଏକା ଅବିନାଶୀ, ସମସ୍ତ ଜୀବର ଅନ୍ତରାତ୍ମା, ବିଶ୍ୱରୂପ; ସୃଷ୍ଟି ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ସେ ମଧ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ଓ ଉପକାର କରୁଥିବା ।