ଯଥା ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷୋଭାଯ ଜାଯତେ । ମନସୋ ନୋପକର୍ତୃତ୍ଵାତ୍ତଥାଽସୌ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯେପରି ଗନ୍ଧର ଉପସ୍ଥିତି ମାନସିକ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ନିଜେ କାରଣ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ମଧ୍ୟ।
ସ ଏଵ କ୍ଷୋଭକୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ୍ଷୋଭ୍ଯଶ୍ର୍ଚ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ସ ସଂକୋଚଵିକାସାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେଽପିଚ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଭଗବାନ ନିଜେ ଉତ୍ତେଜକ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିବା, ସେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।
ଵିକାସାଣୁସ୍ଵରୂପୈଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମରୂପାଦିଭିସ୍ତଥା । ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପଶ୍ଚ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରଃ
ବିକାଶ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକାରରେ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଗୁଣସାମ୍ଯାତ୍ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତାନ୍ମୁନେ । ଗୁଣଵ୍ଯତ୍ର୍ଜନସମ୍ଭୂତିଃ ସର୍ଗକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଗୁଣଗୁଡିକର ସମତା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଗୁଣଗୁଡିକର ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ତ୍ଵମୁଦ୍ଭତଂ ମହାନ୍ତଂ ତତ୍ସମାଵୃଣୋତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ 'ମହତ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଏହାକୁ ଆବୃତ କଲା; 'ମହତ' ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ଵେନ ସମଂ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସ୍ଵଃ
ମହତ, ପ୍ରଧାନ ସହ ସମାନ ଭାବେ ଏକ ମଣ୍ଡ ଭଳି ଆବୃତ, ତିନି ପ୍ରକାର—ଵୈକାରିକ (ସାତ୍ୱିକ), ତୈଜସ (ରାଜସିକ), ଭୂତାଦି (ତାମସିକ)।
ତ୍ରିଵିଧୋଽଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହେତୁସ୍ସ ତ୍ରିଗୁଣତ୍ଵାନ୍ମହାମୁନେ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥାଵୃତଃ
ମହତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାରଣ, ବଡ଼ ମୁନି, ଏହା ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା; ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା 'ମହତ' ଆବୃତ, ସେପରି 'ଅହଂକାର' ମହତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଆକାଶସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ତାପରେ ଆକାଶ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ତାହାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ, ଯାହା ମାତ୍ର ଶବ୍ଦର ଧାରକ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା।
ତତୋ ଵାଯୁର୍ଵିକୁର୍ଣାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୃର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ବାୟୁ, ଯାହା ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରେ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା; ଆଲୋକ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସମ୍ଭଵନ୍ତି ତତୋଽମ୍ଭାଂସି ରସାଧାରାଣି ତାନି ଚ ର। ରସମାତ୍ରାଣି ଚାମ୍ଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ସେଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରସର ଧାରକ ହେଲା; ଏହି ଜଳରେ କେବଳ ରସ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଜଳକୁ କେବଳ ଆକୃତି ଢାକି ରଖିଲା।
ଵିକୁର୍ଵାଣାନି ଚାମ୍ଭାଂସି ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ । ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ
ଏହି ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହାର ଏକତ୍ରିକରଣରୁ ଗନ୍ଧ ଏହାର ଗୁଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରଂ ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନରେ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି; ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଅଵିଶେଷାସ୍ତତୋ ହି ତେ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ; ଏହି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।
ନ ଶାନ୍ତା ନାପି ଘୋରାସ୍ତେ ନ ମୂଢାଶ୍ଚାଵିଶେଷିଣଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଽଯମହକାଂରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ଏହି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ନ ଶାନ୍ତ, ନ ଭୟଙ୍କର, ନ ମୂଢ଼; ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ତୈଜସାନୀନ୍ଦ୍ରୀଯାଣ୍ଯାହୂର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ । ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵା ଵୈକାରିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତେଜସ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ୱୈକାରିକ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏକାଦଶ ମନ ମଧ୍ୟ 'ୱୈକାରିକ' ଦେବତା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରମତ୍ର ଚ ପତ୍ର୍ଚମମ୍ । ଶବ୍ଦାଦୀନାମଵାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧୀଯୁକ୍ତାନି ଵୈ ଦ୍ଵିଜ
ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସା, ଜିଭ୍ବା ଓ କଣ ଏଠି ପାଞ୍ଚଟି; ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ପାଯୂପସ୍ଥୌ କରୌ ପାଦୌ ଵାକ୍ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ପତ୍ର୍ଚମୀ । ଵିସର୍ଗଶିଲ୍ପଗତ୍ଯୁକ୍ତି କର୍ମ ତେଷାଂ ଚ କଥ୍ଯତେ
ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହାତ, ପାଦ ଓ ବାକ୍—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି, ମୈତ୍ରେୟ; ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଜନ, ସୃଷ୍ଟି, ଗତି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଆକାଶଵାଯୁତେଜାଂସି ସଲିଲଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା । ଶବ୍ଦାଦିଭିର୍ଗୁଣୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ସଂଯୁକ୍ତାନ୍ଯୁତ୍ତରୋତ୍ତରୈଃ
ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ; ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପାଦାନ ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ଗୁଣ ମଧ୍ୟ ଧାରଣ କରେ।
ଶାନ୍ତା ଘୋରାଶ୍ଚ ମୂଢାଶ୍ଚ ଵିଶେଷାସ୍ତେନ ତେ ସ୍ମୃତାଃ
ଶାନ୍ତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ମୂଢ଼ ଏହି ଭିନ୍ନତାଗୁଡିକ; ଏହିପରି ଏହାକୁ ଏହି ଭାବରେ ମନେ ରଖାଯାଏ।
ନାନାଵୀର୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭୂତାସ୍ତତସ୍ତେ ସଂହତିଂ ଵିନା । ନାଶକ୍ରୁଵନ୍ପ୍ରଜାଃ ସ୍ତ୍ରଷ୍ଟୁମସମାଗମ୍ଯ କୃତ୍ସ୍ତ୍ରଶଃ
ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତି ଓ ଅଲଗା ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଏକତ୍ରିକରଣ ନହେଲେ ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ସମେତ୍ଯାନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଯୋଗଂ ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାଃ । ଏକସଂଘାତଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ଯୈକ୍ଯମଶେଷତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନ ଏକାଉଁଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି, ଏକ ଏକତାର ଲକ୍ଷଣ ଅର୍ଜନ କରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକତା ପାଇଲେ।
ପୁରୁଷାଧିଷ୍ଠିତତାଚ୍ଚ ପ୍ରଧାନାନୁଗ୍ରହେଣ ଚ ମହଦାଦ୍ଯା ଵିଶେଷାନ୍ତା ହ୍ମାଣ୍ଡମୁତ୍ପାଦଯନ୍ତି ତେ
ପୁରୁଷର ଅଧିଷ୍ଠାନ ଓ ପ୍ରଧାନର କୃପାରେ, ମହତ ଓ ଅନ୍ୟ ଭିନ୍ନ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ମହାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତି।
ତତ୍କ୍ରମେଣ ଵିଵୃଦ୍ଧଂ ସଜ୍ଜଲବୁଦବୁଦଵତ୍ସମମ୍ । ଭୂତେଭ୍ଯୋଽଣ୍ଡଂ ମହାବୁଦ୍ଧେଂ ମହତ୍ତଦୁଦକେଶଯମ୍ । ପ୍ରାକୃତଂ ବ୍ରହ୍ମରୂପଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଥାନମନୁତ୍ତମମ୍
ଏହା କ୍ରମେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା, ଜଳର ଫୁଲା ଫୁଲା ବୁଦବୁଦା ପରି; ଭୂତ ଉପାଦାନରୁ ମହାଣ୍ଡ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ମହାଜଳରେ ବସିଥିବା, ବ୍ରହ୍ମାରୂପୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଆଶ୍ରୟ।
ତତ୍ରାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପୋଽସୌ ଵ୍ଯକ୍ତରୂପୋ ଜଗତ୍ପତିଃ । ଵିଷ୍ଣୁର୍ବ୍ରହ୍ମସ୍ଵରୂପେଣ ସ୍ଵଯମେଵ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
ସେଠି ଅପ୍ରକାଶ ରୂପ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରକାଶ ରୂପ ଜଗତ୍ପତି; ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ୱୟଂ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ବସିଛନ୍ତି।
ମେରୁରୁଲ୍ବମଭୂତ୍ତସ୍ଯ ଜରାଯୁଶ୍ଚ ମହୀଧରାଃ । ଗର୍ଭୋଦକଂ ସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ତସ୍ଯାସନ୍ସୁମହାତ୍ମନଃ
ମେରୁ ଏହାର ଜରାୟୁ ହେଲା, ପାହାଡ଼ଗୁଡିକ ଏହାର ମେମ୍ବ୍ରେନ୍; ସମୁଦ୍ରଗୁଡିକ ଏହି ମହାତ୍ମାର ଗର୍ଭଜଳ ହେଲା।
ସାଦ୍ରିଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଶ୍ଚ ସଜ୍ଯୋତିର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହଃ । ତସ୍ମିନ୍ନଣ୍ଡେଽଭଵଦ୍ଵିପ୍ର ସଦେଵାସୁରମାନୁଷଃ
ପାହାଡ଼, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଲୋକଗୁଡିକ ସହିତ, ଏହି ଣ୍ଡରେ, ମୁନି, ଦେବ, ଅସୁର ଓ ମାନବ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।
ଵାରିଵହ୍ନ୍ଯନିଲାକାଶୈସ୍ତତୋ ଭୂତାଦିନା ବହିଃ । ଵୃତଂ ଦଶଗୁଣୈରଣ୍ଡଂ ଭୂତାଦିର୍ମହତା ତଥା
ବାହାରେ ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ ଦ୍ୱାରା, ଦଶ ଗୁଣ ଭୂତ ଉପାଦାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଣ୍ଡ ଘେରାଯାଇଛି, ମହାତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଆବୃତ।