ଗତ୍ଵାଗତ୍ଵା ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଦଯୋ ଗ୍ରହାଃ । ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଚିନ୍ତକାଃ ॥ ୧,୬.
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଯାଁ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ତାମିସ୍ତ୍ରମନ୍ଧତାମିସ୍ତ୍ରଂ ମହାରୌରଵରୌରଵୌ । ଅସିପତ୍ରଵନଂ ଘୋରଂ କାଲସୂତ୍ରମଵୀଚିକମ୍ ॥ ୧,୬.
ତାମିସ୍ର, ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର, ମହାରୌରବ, ରୌରବ, ଭୟଙ୍କର ତଳୱନ, କାଳସୂତ୍ର ଓ ଅବୀଚି—
ଵିନିନ୍ଦକାନାଂ ଵେଦସ୍ଯ ଯଜ୍ଞଵ୍ଯାଘାତକାରିଣାମ୍ । ସ୍ଥାନମେତତ୍ସମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍ଵଧର୍ମତ୍ଯାଗିନଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୧,୬.
ଯେଉଁମାନେ ବେଦକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତତୋଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ମାନସାଃ ପ୍ରଜାଃ । ତଚ୍ଛରୀରସମୁତ୍ପନ୍ନୈଃ କାର୍ଯୈସ୍ତୈଃ କରଣୈଃ ସହ । କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଃ ସମଵର୍ତନ୍ତ ଗାତ୍ରେଭ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ଯଃ ଧୀମତଃ ॥ ୧,୭.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସହିତ, ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗରୁ ଜୀବାତ୍ମାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତେ ସର୍ଵେ ସମାଵର୍ତନ୍ତ ଯେ ମଯା ପ୍ରାଗୁଦାହତାଃ । ଦେଵାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତାଶ୍ଚ ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଵିଷଯେ ସ୍ଥିତାଃ ॥ ୧,୭.
ମୁଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ଦେବତାମାନେ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତିନି ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁଣି ଆସିଗଲେ।
ଏଵଂଭୂତାନି ସୃଷ୍ଟାନି ଚରାଣି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ ॥ ୧,୭.
ଏଭଳି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ଯଦାସ୍ଯ ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ନ ଵ୍ଯଵର୍ଧନ୍ତ ଧୀମତଃ । ଅଥାନ୍ଯାନ୍ମାନସାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସଦୃଶାନାତ୍ମନୋଽସୃଜତ୍ ॥ ୧,୭.
ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ବଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ପରି ଅନ୍ୟ ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଭୃଗୁଂ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ପୁଲହଂ କ୍ରତୁମଙ୍ଗିରସଂ ତଥା । ମରୀଚିଂ ଦକ୍ଷମତ୍ରିଂ ଚ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚୈଵ ମାନସାନ୍ ॥ ୧,୭.
ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମନସ୍ପୁତ୍ର।
ନଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତ୍ଯେତେ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତାଃ ॥ ୧,୭.
ପୁରାଣରେ ଏମାନେ ନବଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଖ୍ଯାତିଂ ଭୂତିଂ ଚ ସଂଭୂତିଂ କ୍ଷମାଂ ପ୍ରୀତିଂ ତଥୈଵ ଚ । ସନ୍ନତିଂ ଚ ତଥୈଵୋର୍ଜମନସୂଯାଂ ତଥୈଵ ଚ ॥ ୧,୭.
ଏହାପରେ ସେ ଖ୍ୟାତି, ଭୂତି, ସମ୍ଭୂତି, କ୍ଷମା, ପ୍ରୀତି, ସନ୍ନତି, ଉର୍ଜା ଓ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ପ୍ରସୂତିଂ ଚ ତତଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଦୌ ତେଷାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ପତ୍ନ୍ଯୋ ଭଵଧ୍ଵ ମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତେଷାମେଵ ତୁ ଦତ୍ତଵାନ୍ ॥ ୧,୭.
ତାପରେ ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରି, ସେଇ ମହାନ୍ ଆତ୍ମାମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସମସ୍ତ ଝିଅମାନେଙ୍କୁ 'ତୁମେ ଘରବାଡ଼ି ହେଉ' ବୋଲି ଦେଇଦେଲେ।
ସନନ୍ଦନାଦଯୋ ଯେ ଚ ପୂର୍ଵସୃଷ୍ଟାସ୍ତୁ ଵେଧସା । ନ ତେ ଲୋକେଷ୍ଵସଜ୍ଜନ୍ତ ନିରପେକ୍ଷାଃ ପ୍ରଜାସୁ ତେ ॥ ୧,୭.
ସନନ୍ଦନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ପୂର୍ବରୁ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଜା ପ୍ରତି ଅସକ୍ତ ଥିଲେ, ଏହି ଲୋକରେ ଲିନ ହେଲେ ନାହିଁ।
ସର୍ଵେ ତେଽଭ୍ଯା ଗତଜ୍ଞାନା ଵୀତରାଗା ଵିମତ୍ସରାଃ । ତେଷ୍ଵେଵଂ ନିରପେକ୍ଷେଷୁ ଲୋକସୃଷ୍ଟୌ ମହାତ୍ମନାଃ ॥ ୧,୭.
ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଜ୍ଞାନ ପାଇଥିଲେ, ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ଏହିପରି ଅସକ୍ତ ଥିବାରୁ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟିରେ ଅଂଶ ନେଲେ ନାହିଁ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋଭୂନ୍ମହାନ୍ କ୍ରୋଧସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଦହନକ୍ଷମଃ । ତସ୍ଯ କ୍ରୋଧାତ୍ସ ମୁଦ୍ଭୂତଜ୍ଵାଲାମାଲାତିଦୀପିତମ୍ । ବ୍ରହ୍ମଣୋଭୂତ୍ତଦା ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯମଖିଲଂ ମୁନେ ॥ ୧,୭.
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରେ ବଡ଼ କ୍ରୋଧ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ଜଳାଇପାରିବାକୁ ସମର୍ଥ। ସେ କ୍ରୋଧରୁ ଦହୁଥିବା ଅଗ୍ନିର ଏକ ବଡ଼ ଜ୍ୱାଳା ବାହାରିଲା, ଏବଂ ସେ ସମୟରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଆଲୋକରେ ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହେଇଯାଇଥିଲା।
ଭ୍ରକୁଟୀକୁଟିଲାତ୍ତସ୍ଯ ଲଲାଟାତ୍କ୍ରୋଧଦୀପିତାତ୍ । ସମୁତ୍ପନ୍ନ ସ୍ତଦା ରୁଦ୍ରୋ ମଧ୍ଯାହ୍ନାର୍କସମପ୍ରଭଃ ॥ ୧,୭.
ତାଙ୍କ ଭୃକୁଟି ଭଙ୍ଗି ଲଲାଟରୁ, କ୍ରୋଧର ଆଗୁଣରୁ ରୁଦ୍ର ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
ଅର୍ଧନାରୀନରଵପୁଃ ପ୍ରଚଣ୍ଡୋଽତିଶରୀରଵାନ୍ । ଵିଭଜାତ୍ମାନମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତଂ ବ୍ରହ୍ମାନ୍ତର୍ଦଧେ ତତଃ ॥ ୧,୭.
ସେ ରୁଦ୍ର ଅର୍ଦ୍ଧ ନାରୀ ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ ପୁରୁଷ ଆକୃତିରେ, ଭୟଙ୍କର ଓ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ତୁମେ ନିଜକୁ ବିଭାଜନ କର', ଏବଂ ତାପରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଇଗଲେ।
ତଥୋକ୍ତୋସୌ ଦ୍ଵିଧା ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ତଥାକରୋତ୍ । ଵିଭେଦପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଚ ଦଶଧା ଚୈକଧା ପୁନଃ ॥ ୧,୭.
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ ନିଜକୁ ଦୁଇଭାଗ କଲେ—ଏକ ଝିଅ ଓ ଏକ ପୁଅ। ପୁଣି ସେ ନିଜ ପୁରୁଷ ଆକୃତିକୁ ଦଶଭାଗ କଲେ, ଏବଂ ପୁଣି ଏକ ଆକୃତି ହେଲେ।
ସୌମ୍ଯାସୌମ୍ଯୋସ୍ତଦାଶାନ୍ତାଶାନ୍ତୈଃ ସ୍ତ୍ରୀତ୍ଵଂ ଚ ସ ପ୍ରଭୁଃ । ଵିଭେଦ ବହୁଧା ଦେଵାଃ ସ୍ଵରୂପୈରସିତୈଃ ସିତୈଃ ॥ ୧,୭.
ସେ ପ୍ରଭୁ ନିଜ ଝିଅ ଆକୃତିକୁ ମୃଦୁ ଓ କଠୋର, ଶାନ୍ତ ଓ ଅଶାନ୍ତ, କେତେକ କଳା, କେତେକ ଧଳା ଆକୃତିରେ ବହୁ ଭାଗରେ ବିଭାଜନ କଲେ।
ତତୋ ବ୍ରହ୍ମାତ୍ମସଂଭୂତଂ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵଂ ପ୍ରଭୁ । ଆତ୍ମାନମେଵ କୃତ ଵାନ୍ପ୍ରଜାପାଲ୍ଯେ ମନୁଂ ଦ୍ଵିଜ ॥ ୧,୭.
ତାପରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ନିଜ ଅଂଶରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ନାମକ ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରଜାମାନେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜକୁ ମନୁ ଭାବରେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ଶତରୂପାଂ ଚ ତାଂ ନାରୀଂ ତପୋନିର୍ଧୂତକଲ୍ପଷାମ୍ । ସ୍ଵାଯଂଭୁଵୋ ମନୁର୍ଦେଵଃ ପତ୍ନୀତ୍ଵେ ଜଗୃହେ ପ୍ରଭୁଃ ॥ ୧,୭.
ଏବଂ ଶତରୂପା ନାମକ ଝିଅ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୋଷ ଶୁନ୍ୟ ହୋଇ, ଦେବତା ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଗଲେ।
ତସ୍ମାତ୍ତୁ ପୁରୁଷାଦ୍ଦେଵୀ ଶତରୂପା ଵ୍ଯଜାଯତ । ପ୍ରିଯଵ୍ରତୋତ୍ତାନପାଦୌ ପ୍ରସୂତ୍ଯାକୂତିସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥ ୧,୭.
ସେଇ ପୁରୁଷଠାରୁ ଦେବୀ ଶତରୂପା ଜନ୍ମିଲେ; ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଓ ଉତ୍ତାନପାଦ, ପ୍ରସୂତି ଓ ଆକୂତି ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିଲେ।
କନ୍ଯାଦ୍ଵଯଂ ଚ ଧର୍ମଜ୍ଞ ରୂପୌଦାର୍ଯଗୁଣାନ୍ଵିତମ୍ । ଦଦୌ ପ୍ରସୂତିଂ ଦକ୍ଷାଯ ଆକୂତିଂ ରୁଚଯେ ପୁରା ॥ ୧,୭.
ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ଝିଅ, ରୂପ ଓ ଉଦାରତା ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ପ୍ରସୂତିଙ୍କୁ ଦକ୍ଷଙ୍କୁ ଏବଂ ଆକୂତିଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ ରୁଚିଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିଲା।
ପ୍ରଜାପତିଃ ସ ଜଗ୍ରାହ ତଯୋର୍ଜଜ୍ଞେ ସଦକ୍ଷିଣଃ । ପୁତ୍ରୋ ଯଜ୍ଞେ ମହାଭାଗ ଦମ୍ପତ୍ଯୋର୍ମିଥୁନଂ ତତଃ ॥ ୧,୭.
ପ୍ରଜାପତି ତାଙ୍କୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ଏକତ୍ରତାରୁ ଏକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ପୁଅ ସଦକ୍ଷିଣ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ସେ ଦମ୍ପତିଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଥିଲେ।
ଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣାଯାଂ ତୁ ପୁତ୍ରା ଦ୍ଵାଦଶ ଜଜ୍ଞିରେ । ଯାମା ଇତି ସମାଖ୍ଯାତା ଦେଵାଃ ସ୍ଵାଯଂଭୁଵେ ମନୌ ॥ ୧,୭.
ଯଜ୍ଞର ଦକ୍ଷିଣାଠାରୁ ବାରଟି ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେମାନେ 'ୟମ' ନାମରେ ପରିଚିତ ଏବଂ ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନୁଙ୍କ ଯୁଗର ଦେବତା ଥିଲେ।
ପ୍ରସୂତ୍ଯାଂ ଚ ତଥା ଦକ୍ଷଶ୍ଚତସ୍ତ୍ରୋ ଵିଂଶତିସ୍ତଥା । ସସର୍ଜ କନ୍ଯାସ୍ତାସାଂ ଚ ସମ୍ଯଙ୍ନାମାନି ମେ ଶୃଣୁ ॥ ୧,୭.
ଏଭଳି ଭାବେ, ପ୍ରସୂତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦକ୍ଷ ଚବିଶଟି କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ସେମାନଙ୍କର ସଠିକ୍ ନାମଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣ।
ଶ୍ରଦ୍ଧା ଲକ୍ଷ୍ମୀର୍ଧୃତିସ୍ତୁଷ୍ଟିର୍ମେଧା ପୁଷ୍ଟିସ୍ତଥା କ୍ରିଯା । ବୁଦ୍ଧିର୍ଲଜ୍ଜା ଵପୁଃ ଶାନ୍ତିଃ ସିଦ୍ଧିଃ କୀର୍ତିସ୍ତ୍ରଯୋଦଶୀ ॥ ୧,୭.
ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଲକ୍ଷ୍ମୀ, ଧୃତି, ତୁଷ୍ଟି, ମେଧା, ପୁଷ୍ଟି, କ୍ରିୟା, ବୁଦ୍ଧି, ଲଜ୍ଜା, ଭପୁ, ଶାନ୍ତି, ସିଦ୍ଧି ଓ କୀର୍ତ୍ତି—ଏହି ତେରଟି ନାମ।
ପତ୍ନ୍ଯର୍ଥଂ ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ଧର୍ମୋ ଦାକ୍ଷାଯଣୀଃ ପ୍ରଭୁଃ । ତାଭ୍ଯଃ ଶିଷ୍ଟଯଵୀଯସ୍ଯ ଏକାଦଶ ସୁଲୋଚନାଃ ॥ ୧,୭.
ଧର୍ମଦେବତା ବିବାହ ପାଇଁ ଦକ୍ଷଙ୍କ କନ୍ୟାମାନେକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ; ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ଏଗାରୋଟି ଉତ୍ତମ ଦୃଷ୍ଟିର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଖ୍ଯାତିଃ ସତ୍ଯଥ ସଂଭୂତିଃ ସ୍ମୃତିଃ ପ୍ରୀତିଃ କ୍ଷମା ତଥା । ସନ୍ତତିଶ୍ଚାନସୂଯା ଚ ଊର୍ଜା ସ୍ଵାହା ସ୍ଵଧା ତଥା ॥ ୧,୭.
ଖ୍ୟାତି, ସତୀ, ସଂଭୂତି, ସ୍ମୃତି, ପ୍ରୀତି, କ୍ଷମା, ସନ୍ତତି, ଅନସୂୟା, ଊର୍ଜା, ସ୍ୱାହା ଓ ସ୍ୱଧା—ଏମାନେ ମଧ୍ୟ।
ଭୃତୁର୍ଭଵୋ ମରୀଚିଶ୍ଚ ତଥା ଚୈଵାଙ୍ଗିରା ମୁନିଃ । ପୁଲସ୍ତ୍ଯଃ ପୁଲହଶ୍ଚୈଵ କ୍ରତୁଶ୍ଚର୍ଷିଵରସ୍ତଥା ॥ ୧,୭.
ଭୃଗୁ, ଭବ, ମରୀଚି ଏବଂ ମୁନି ଅଙ୍ଗିରା; ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ ଏବଂ ମହାମୁନି ଚର୍ଷିବର।
ଅତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠୋ ଵହ୍ନିଶ୍ଚ ପିତରଶ୍ଚ ଯଥାକ୍ରମମ । ଖ୍ଯାତ୍ଯାଦ୍ଯ ଜଗୃହୁଃ କନ୍ଯା ମୁନଯୋ ମୁନି ସତ୍ତମ ॥ ୧,୭.
ଅତ୍ରି, ବଶିଷ୍ଠ, ବହ୍ନି ଏବଂ ପିତୃମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ—ଏହି ମୁନିମାନେ, ଖ୍ୟାତି ଆଦି କନ୍ୟାମାନେକୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ।