ପ୍ରତୀକାରମିମଂ କତ୍ଵା ଶୀତାଦେସ୍ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁନଃ । ଵାର୍ତୋପାଯଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ହସ୍ତସିଦ୍ଧିଂ ଚ କର୍ମଜାମ୍ ॥ ୧,୬.
ଏହି ଶୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେ ପ୍ରଜାମାନେ ପରେ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଓ କାମରୁ ହସ୍ତକୌଶଳ ତିଆରି କଲେ ।
ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମାଶ୍ଚଣଵସ୍ତିଲାଃ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗଵୋ ହ୍ଯୁଦା ରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସତୀନକାଃ ॥ ୧,୬.
ଧାନ, ଜଉ, ଗହମ, ଚଣା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଡୂଷ, ସତୀନକ ମନେ ରଖାଯାଏ ।
ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲାତ୍ଥକାଃ । ଆଢକ୍ଯଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଶଣାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୬.
ମାସ, ମୁଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ, ଆଢ଼କ୍ୟ, ଚଣା, ଶଣ — ଏହି ସତର ମନେ ରଖାଯାଏ ।
ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାଂ ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାନାଂ ଜାତଯୋ ମୁନେ । ଓଷଧ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ ॥ ୧,୬.
ଏହିମାନେ, ମୁନି, ଗ୍ରାମରେ ଚାଷ ହେଉଥିବା ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର; ଯଜ୍ଞରେ ଉପଯୋଗୀ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଚାରିଦିନ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରକାର ଅଛି ।
ଵ୍ରୀହଯଃସଯଵା ମାଷା ଗୋଧୂମାଶ୍ଚାଣଵ ସ୍ତିଲାଃ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲତ୍ଥକାଃ ॥ ୧,୬.
ଧାନ, ଜଉ, ମାସ, ଗହମ, ଚଣା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ; ଅଷ୍ଟମ କୁଳଥ ।
ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରା ଜର୍ତିଲାଃ ସଗଵେଧୁକାଃ । ତଥା ଵେଣୁଯଵାଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଥା ମର୍କଟକା ମୁନେ ॥ ୧,୬.
ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ଜର୍ତିଳ ସହିତ ଗବେଧୁକା, ବେଣୁଯଉ, ମର୍କଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ମୁନି ।
ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ । ଯଜ୍ଞନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ଯଜ୍ଞସ୍ତଥାସାଂ ହେତୁରୁତ୍ତମଃ ॥ ୧,୬.
ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ଏହି ଚଉଦି ଔଷଧିଗୁଡିକୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ସାଧନା।
ଏତାଶ୍ଚ ସହ ଯଜ୍ଞେନ ପ୍ରଜାନାଂ କାରଣଂ ପରମ୍ । ପରାଵରଵିଦଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ତତୋ ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିତନ୍ଵେତ ॥ ୧,୬.
ଏହି ଔଷଧିଗୁଡିକ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ହେଉଛି; ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ଜଣା ଜଣେ ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
ଅହନ୍ଯହନ୍ଯନୁଷ୍ଠାନଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଉପକାରକରଂ ପୁଂସାଂ କ୍ରିଯମାଣା ଘଶାନ୍ତିଦମ୍ ॥ ୧,୬.
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାର ଆଣେ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯେଷାଂ ତୁ କାଲସୃଷୋଽସୌ ପାପବନ୍ଦୁର୍ମହାମୁନେ । ଚେତଃସୁ ଵଵୃଧେ ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ନ ଯଜ୍ଞେଷୁ ମାନସମ୍ ॥ ୧,୬.
ହେ ମହାମୁନି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ କଳିଯୁଗର ଦୁଷ୍ଟ ସାଥୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ମନ ଲଗାଇନାହାନ୍ତି।
ଵେଦଵାଦାଂସ୍ତଥା ଵେଦାନ୍ଯଜ୍ଞ କର୍ମାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନିନ୍ଦଯାମାସୁର୍ଯଜ୍ଞଵ୍ଯାସେଧକାରିଣଃ ॥ ୧,୬.
ସେମାନେ ବେଦର ଉପଦେଶ, ବେଦ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଓ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଅପମାନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିମାର୍ଗଵ୍ଯୁଚ୍ଛିତ୍ତିକାରିଣୋ ଵେଦନିନ୍ଦକାଃ । ଦୁରାତ୍ମାନୋ ଦୁରାଚାରା ବଭୂଵୁଃ କୁଟିଲାଶଯାଃ ॥ ୧,୬.
ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ପରିଣତ ହେଲେ, ବେଦକୁ ଅପମାନ କରିବା ଓ ଧର୍ମର ପଥକୁ ବିଗଡ଼ାଇବାରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଚାଳ ତେଢ଼ା ହୋଇଗଲା।
ସଂସିଦ୍ଧାଯାଂ ତୁ ଵାର୍ତାଯାଂ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଜାପତିଃ । ସର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଯଥାଗୁଣମ୍ ॥ ୧,୬.
ଯେତେବେଳେ ଜୀବିକା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା, ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଉଚିତ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ।
ଵର୍ଣା ନାମାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଧର୍ମଧର୍ମଭୃତାଂ ଵର । ଲୋକାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ସମ୍ଯଗ୍ଧର୍ମାନୁପାଲିନାମ୍ ॥ ୧,୬.
ହେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଳକ, ସେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରଜାପତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣାନାଂ ସ୍ମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ କ୍ରିଯାଵତାମ୍ । ସ୍ଥାନମୈନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ସଂଗ୍ରମେଷ୍ଵନିଵର୍ତତାମ୍ ॥ ୧,୬.
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରିୟାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମନାଯାଇଛି; ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପସ୍ରାୟ ନ କରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି।
ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ମାରୁତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁଵର୍ତିନାମ୍ । ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ.ପରିଚର୍ଯାନୁଵର୍ତିନାମ୍ ॥ ୧,୬.
ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାରୁତଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି; ସେବାରେ ଲିପ୍ତ ଶୂଦ୍ରଜାତିର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି।
ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନୀନାମୂର୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍ । ସ୍ମୃତଂ ତେଷାଂ ତୁ ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଗୁରୁଵାସିନାମ୍ ॥ ୧,୬.
ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତସ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସ୍ଥାନ ମନାଯାଇଛି, ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ରହୁଥିବା ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି।
ସପ୍ତର୍ଷିଣାଂ ତୁ ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ସ୍ମୃତଂ ତଦ୍ଵୈ ଵନୌକସାମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ନ୍ଯାସିନାଂ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥ ୧,୬.
ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସ୍ଥାନ ମନାଯାଇଛି, ତାହା ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କର; ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି।
ଯୋଗିନାମମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵାତ୍ମସଂତୋଷକାରିଣାମ୍ ॥ ୧,୬.
ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ଲୋକ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ।
ଏକାନ୍ତିନଃ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାଯିନୋ ଯୋଗିନଶ୍ଚ ଯେ । ତେଷାଂ ତୁ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ତତ୍ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ॥ ୧,୬.
ଯେଉଁମାନେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।
ଗତ୍ଵାଗତ୍ଵା ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଦଯୋ ଗ୍ରହାଃ । ଅଦ୍ଯାପି ନ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଦ୍ଵାଦଶାକ୍ଷରଚିନ୍ତକାଃ ॥ ୧,୬.
ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ଗ୍ରହମାନେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱାଦଶ ଅକ୍ଷର ମନ୍ତ୍ରର ଚିନ୍ତନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଏଯାଁ ଫେରି ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ତାମିସ୍ତ୍ରମନ୍ଧତାମିସ୍ତ୍ରଂ ମହାରୌରଵରୌରଵୌ । ଅସିପତ୍ରଵନଂ ଘୋରଂ କାଲସୂତ୍ରମଵୀଚିକମ୍ ॥ ୧,୬.
ତାମିସ୍ର, ଅନ୍ଧତାମିସ୍ର, ମହାରୌରବ, ରୌରବ, ଭୟଙ୍କର ତଳୱନ, କାଳସୂତ୍ର ଓ ଅବୀଚି—
ଵିନିନ୍ଦକାନାଂ ଵେଦସ୍ଯ ଯଜ୍ଞଵ୍ଯାଘାତକାରିଣାମ୍ । ସ୍ଥାନମେତତ୍ସମାଖ୍ଯାତଂ ସ୍ଵଧର୍ମତ୍ଯାଗିନଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୧,୬.
ଯେଉଁମାନେ ବେଦକୁ ଅପମାନ କରନ୍ତି, ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଓ ନିଜ ଧର୍ମକୁ ତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡିକ ଉଲ୍ଲେଖିତ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତତୋଭିଧ୍ଯାଯତସ୍ତସ୍ଯ ଜଜ୍ଞିରେ ମାନସାଃ ପ୍ରଜାଃ । ତଚ୍ଛରୀରସମୁତ୍ପନ୍ନୈଃ କାର୍ଯୈସ୍ତୈଃ କରଣୈଃ ସହ । କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଃ ସମଵର୍ତନ୍ତ ଗାତ୍ରେଭ୍ଯସ୍ଯ ସ୍ଯଃ ଧୀମତଃ ॥ ୧,୭.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ତାଙ୍କର ଧ୍ୟାନ କରିବା ପରେ, ତାଙ୍କୁ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପ୍ରଜାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ତାଙ୍କର ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟସହିତ, ଏହି ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କର ଅଙ୍ଗରୁ ଜୀବାତ୍ମାମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।
ତେ ସର୍ଵେ ସମାଵର୍ତନ୍ତ ଯେ ମଯା ପ୍ରାଗୁଦାହତାଃ । ଦେଵାଦ୍ଯାଃ ସ୍ଥାଵରାନ୍ତାଶ୍ଚ ତ୍ରୈଗୁଣ୍ଯଵିଷଯେ ସ୍ଥିତାଃ ॥ ୧,୭.
ମୁଁ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ଦେବତାମାନେ ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜଡ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ତିନି ପ୍ରକୃତିର ଅଧୀନ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ପୁଣି ଆସିଗଲେ।
ଏଵଂଭୂତାନି ସୃଷ୍ଟାନି ଚରାଣି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ ॥ ୧,୭.
ଏଭଳି ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ଯଦାସ୍ଯ ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵା ନ ଵ୍ଯଵର୍ଧନ୍ତ ଧୀମତଃ । ଅଥାନ୍ଯାନ୍ମାନସାନ୍ପୁତ୍ରାନ୍ସଦୃଶାନାତ୍ମନୋଽସୃଜତ୍ ॥ ୧,୭.
ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ବଢ଼ିଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ସେ ନିଜ ପରି ଅନ୍ୟ ମନସ୍ପୁତ୍ରମାନେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ଭୃଗୁଂ ପୁଲସ୍ତ୍ଯଂ ପୁଲହଂ କ୍ରତୁମଙ୍ଗିରସଂ ତଥା । ମରୀଚିଂ ଦକ୍ଷମତ୍ରିଂ ଚ ଵସିଷ୍ଠଂ ଚୈଵ ମାନସାନ୍ ॥ ୧,୭.
ଭୃଗୁ, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, କ୍ରତୁ, ଅଙ୍ଗିରା, ମରୀଚି, ଦକ୍ଷ, ଅତ୍ରି ଓ ବଶିଷ୍ଠ—ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ମନସ୍ପୁତ୍ର।
ନଵ ବ୍ରହ୍ମାଣ ଇତ୍ଯେତେ ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯଂ ଗତାଃ ॥ ୧,୭.
ପୁରାଣରେ ଏମାନେ ନବଜନ୍ମ ବ୍ରହ୍ମା ବୋଲି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ଖ୍ଯାତିଂ ଭୂତିଂ ଚ ସଂଭୂତିଂ କ୍ଷମାଂ ପ୍ରୀତିଂ ତଥୈଵ ଚ । ସନ୍ନତିଂ ଚ ତଥୈଵୋର୍ଜମନସୂଯାଂ ତଥୈଵ ଚ ॥ ୧,୭.
ଏହାପରେ ସେ ଖ୍ୟାତି, ଭୂତି, ସମ୍ଭୂତି, କ୍ଷମା, ପ୍ରୀତି, ସନ୍ନତି, ଉର୍ଜା ଓ ଅନସୂୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।