ସ୍ଵର୍ଗାପଵର୍ଗୌ ମାନୁଷ୍ଯାତ୍ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନରା ମୁନେ । ଯଚ୍ଚାଭିରୁଚିତଂ ସ୍ଥାନଂ ତଦ୍ଯାନ୍ତି ମନୁଜା ଦ୍ଵିଜ ॥ ୧,୬.
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରୁ, ମୁନି, ଲୋକମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ, ମୋକ୍ଷ କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଅବସ୍ଥା ଚାହାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚି ପାରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ ।
ପ୍ରଜାସ୍ତା ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାତୁର୍ଵର୍ଣ୍ଯଵ୍ଯଵସ୍ଥି ତାଃ । ସମ୍ଯକ୍ଛ୍ରଦ୍ଧାଃ ସମାଚାରପ୍ରଵଣା ମୁନିସତ୍ତମ ॥ ୧,୬.
ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ଚାରି ଶ୍ରେଣୀରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ସଠିକ୍ ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭଲ ଆଚରଣରେ ଅନୁଗତ, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ ।
ଯଥେଚ୍ଛାଵାସନିରତାଃ ସର୍ଵବାଧାଵିଵର୍ଜିତାଃ । ଶୁଦ୍ଧାନ୍ତଃ କରଣାଃ ଶୁଦ୍ଧାଃ କର୍ମାନୁଷ୍ଠା ନନିର୍ମଲାଃ ॥ ୧,୬.
ସେମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ବସିଥାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ କାର୍ଯ୍ୟ ସହିତ, ନିର୍ମଳ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି ।
ଶୁଦ୍ଧେ ଚ ତାସାଂ ମନସି ଶୁଦ୍ଧେନ୍ତଃସଂସ୍ଥିତେ ହରୌ । ସୁଦ୍ଧଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରପଶ୍ଯନ୍ତି ବିଲ୍ଵାଖ୍ଯଂ ଯେନ ତତ୍ପଦମ୍ ॥ ୧,୬.
ଯେତେବେଳେ ସେମାନଙ୍କର ମନ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ଏବଂ ମନ ଭିତରେ ଶୁଦ୍ଧ ହରିରେ ବସିଥାଏ, ସେମାନେ ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଦେଖନ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା 'ବିଳ୍ବ' ନାମକ ପରମ ପଦକୁ ପାଇଯାଏ ।
ତତଃ କାଲାତ୍ମ କୋ ଯୋଽସୌ ସ ଚାଂଶଃ କଥିତୋ ହରେଃ । ସ ପାତଯତ୍ଯଘଂ ଘୋରମଲ୍ପମଲ୍ପାଲ୍ପସାରଵତ୍ ॥ ୧,୬.
ତାପରେ, କାଳ ନାମକ ଯେଉଁ ଅଂଶ ହରିଙ୍କ ଅଂଶ ଭାବରେ କହାଯାଏ, ସେ ଅତି ଭୟଙ୍କର ପାପକୁ, ଯଦିଓ ସେ ଅତି ସାନା ଓ ଅଳ୍ପ ଥାଏ, ପତନ କରାଏ ।
ଅଧର୍ମବୀଜମୁଦ୍ଭୁତଂ ତମୋଲୋଭସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ପ୍ରଜାସୁ ତାସୁ ମୈତ୍ରେଯ ରାଗାଦିକମସାଧକମ୍ ॥ ୧,୬.
ମୈତ୍ରେୟ, ସେ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଧର୍ମର ବୀଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଅନ୍ଧକାର ଓ ଲୋଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ରାଗ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଯୋଗ୍ୟ ଭାବମାନେ ଆସିଥାନ୍ତି ।
ତତଃ ସା ସହଜା ସିଦ୍ଧସ୍ତାସାଂ ନାତୀଵ ଜାଯତେ । ରସୋଲ୍ଲାସାଦଯଶ୍ଚାନ୍ଯାଃ ସିଦ୍ଧଯୋଷ୍ଟୌ ଭଵନ୍ତି ଯାଃ ॥ ୧,୬.
ତାପରେ, ସେମାନଙ୍କର ସହଜ ସିଦ୍ଧି ବେଶି ହୁଏ ନାହିଁ; ରସର ଆନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଆଠଟି ସିଦ୍ଧି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ ।
ତାସୁ କ୍ଷୀଣାସ୍ଵଶେଷାସୁ ଵର୍ଧମାନେ ଚ ପାତକେ । ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାଭିଭଵଦୁଃଖାର୍ତାସ୍ତା ଭଵନ୍ତି ତତଃ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୧,୬.
ଯେତେବେଳେ ସେ ସିଦ୍ଧିମାନେ କମିଯାଏ ଓ କିଛି ଅଂଶ ରହିଯାଏ, ଏବଂ ପାପ ବଢ଼ିଯାଏ, ତେବେ ସେ ପ୍ରଜାମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ଅଧିକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଦୁଃଖରେ ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି ।
ତତୋ ଦୁର୍ଗାଣି ତାଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ଧାନ୍ଵଂ ପାର୍ଵତମୌଦକମ୍ । କୃତ୍ରିମଂ ଚ ତଥା ଦୁର୍ଗଂ ପୁରଖର୍ଵଟକାଦିକମ୍ ॥ ୧,୬.
ତାପରେ, ସେମାନେ ଦୁର୍ଗ ତିଆରି କଲେ: ଜଙ୍ଗଲ, ପାହାଡ଼ ଓ ଜଳ ଦୁର୍ଗ, ଏବଂ କୃତ୍ରିମ ଦୁର୍ଗ, ସହର ଓ ଛୋଟ ଗାଁ ।
ଗୃହୀଣି ଚ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ତେଷୁ ଚକୁଃ ପୁରାଦିଷୁ । ଶୀତାତପାଦିବାଧାନାଂ ପ୍ରଶମାଯ ମହାମତେ ॥ ୧,୬.
ସେମାନେ ସହର ଓ ଏହା ପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଘର ତିଆରି କଲେ, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୀତ, ତାପ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ।
ପ୍ରତୀକାରମିମଂ କତ୍ଵା ଶୀତାଦେସ୍ତାଃ ପ୍ରଜାଃ ପୁନଃ । ଵାର୍ତୋପାଯଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁର୍ହସ୍ତସିଦ୍ଧିଂ ଚ କର୍ମଜାମ୍ ॥ ୧,୬.
ଏହି ଶୀତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କଷ୍ଟରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ସେ ପ୍ରଜାମାନେ ପରେ ଜୀବିକା ଉପାୟ ଓ କାମରୁ ହସ୍ତକୌଶଳ ତିଆରି କଲେ ।
ଵ୍ରୀହଯଶ୍ଚ ଯଵାଶ୍ଚୈଵ ଗୋଧୂମାଶ୍ଚଣଵସ୍ତିଲାଃ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗଵୋ ହ୍ଯୁଦା ରାଶ୍ଚ କୋରଦୂଷାଃ ସତୀନକାଃ ॥ ୧,୬.
ଧାନ, ଜଉ, ଗହମ, ଚଣା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ, ଉଦାର, କୋରଡୂଷ, ସତୀନକ ମନେ ରଖାଯାଏ ।
ମାଷା ମୁଦ୍ଗା ମସୂରାଶ୍ଚ ନିଷ୍ପାଵାଃ ସକୁଲାତ୍ଥକାଃ । ଆଢକ୍ଯଶ୍ଚଣକାଶ୍ଚୈଵ ଶଣାଃ ସପ୍ତଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୧,୬.
ମାସ, ମୁଗ, ମସୁର, ନିଷ୍ପାବ, କୁଳଥ, ଆଢ଼କ୍ୟ, ଚଣା, ଶଣ — ଏହି ସତର ମନେ ରଖାଯାଏ ।
ଇତ୍ଯେତା ଓଷଧୀନାଂ ତୁ ଗ୍ରାମ୍ଯାନାଂ ଜାତଯୋ ମୁନେ । ଓଷଧ୍ଯୋ ଯଜ୍ଞିଯାଶ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ ॥ ୧,୬.
ଏହିମାନେ, ମୁନି, ଗ୍ରାମରେ ଚାଷ ହେଉଥିବା ଉଦ୍ଭିଦର ପ୍ରକାର; ଯଜ୍ଞରେ ଉପଯୋଗୀ ଏବଂ ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲର ଚାରିଦିନ ଉଦ୍ଭିଦ ପ୍ରକାର ଅଛି ।
ଵ୍ରୀହଯଃସଯଵା ମାଷା ଗୋଧୂମାଶ୍ଚାଣଵ ସ୍ତିଲାଃ । ପ୍ରିଯଙ୍ଗୁସପ୍ତମା ହ୍ଯେତେ ଅଷ୍ଟମାସ୍ତୁ କୁଲତ୍ଥକାଃ ॥ ୧,୬.
ଧାନ, ଜଉ, ମାସ, ଗହମ, ଚଣା, ତିଳ, ପ୍ରିୟଙ୍ଗୁ ସପ୍ତମ; ଅଷ୍ଟମ କୁଳଥ ।
ଶ୍ଯାମାକାସ୍ତ୍ଵଥ ନୀଵାରା ଜର୍ତିଲାଃ ସଗଵେଧୁକାଃ । ତଥା ଵେଣୁଯଵାଃ ପ୍ରୋକ୍ତସ୍ତଥା ମର୍କଟକା ମୁନେ ॥ ୧,୬.
ଶ୍ୟାମାକ, ନୀବାର, ଜର୍ତିଳ ସହିତ ଗବେଧୁକା, ବେଣୁଯଉ, ମର୍କଟକ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି, ମୁନି ।
ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ହ୍ଯେତା ଓଷଧ୍ଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଦଶ । ଯଜ୍ଞନିଷ୍ପତ୍ତଯେ ଯଜ୍ଞସ୍ତଥାସାଂ ହେତୁରୁତ୍ତମଃ ॥ ୧,୬.
ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲରେ ଥିବା ଏହି ଚଉଦି ଔଷଧିଗୁଡିକୁ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି; ଏହାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଯଜ୍ଞର ସାଧନା।
ଏତାଶ୍ଚ ସହ ଯଜ୍ଞେନ ପ୍ରଜାନାଂ କାରଣଂ ପରମ୍ । ପରାଵରଵିଦଃ ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ତତୋ ଯଜ୍ଞାନ୍ଵିତନ୍ଵେତ ॥ ୧,୬.
ଏହି ଔଷଧିଗୁଡିକ ଯଜ୍ଞ ସହିତ ଏକାଠି ହୋଇ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାରଣ ହେଉଛି; ଏହିପରି ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଦ୍ୱିତୀୟତ୍ୱ ଜଣା ଜଣେ ନିତ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିବା ଉଚିତ।
ଅହନ୍ଯହନ୍ଯନୁଷ୍ଠାନଂ ଯଜ୍ଞାନାଂ ମୁନିସତ୍ତମ । ଉପକାରକରଂ ପୁଂସାଂ କ୍ରିଯମାଣା ଘଶାନ୍ତିଦମ୍ ॥ ୧,୬.
ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯଦି ଲୋକମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ତେବେ ଏହା ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଉପକାର ଆଣେ ଓ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ।
ଯେଷାଂ ତୁ କାଲସୃଷୋଽସୌ ପାପବନ୍ଦୁର୍ମହାମୁନେ । ଚେତଃସୁ ଵଵୃଧେ ଚକ୍ରୁସ୍ତେ ନ ଯଜ୍ଞେଷୁ ମାନସମ୍ ॥ ୧,୬.
ହେ ମହାମୁନି, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ମନ କଳିଯୁଗର ଦୁଷ୍ଟ ସାଥୀ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହୋଇଯାଇଛି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞରେ ମନ ଲଗାଇନାହାନ୍ତି।
ଵେଦଵାଦାଂସ୍ତଥା ଵେଦାନ୍ଯଜ୍ଞ କର୍ମାଦିକଂ ଚ ଯତ୍ । ତତ୍ସର୍ଵଂ ନିନ୍ଦଯାମାସୁର୍ଯଜ୍ଞଵ୍ଯାସେଧକାରିଣଃ ॥ ୧,୬.
ସେମାନେ ବେଦର ଉପଦେଶ, ବେଦ ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଓ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକୁ ଅପମାନ କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ; ଏହିପରି କାର୍ଯ୍ୟ ଯଜ୍ଞକୁ ନଷ୍ଟ କରେ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତିମାର୍ଗଵ୍ଯୁଚ୍ଛିତ୍ତିକାରିଣୋ ଵେଦନିନ୍ଦକାଃ । ଦୁରାତ୍ମାନୋ ଦୁରାଚାରା ବଭୂଵୁଃ କୁଟିଲାଶଯାଃ ॥ ୧,୬.
ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣରେ ପରିଣତ ହେଲେ, ବେଦକୁ ଅପମାନ କରିବା ଓ ଧର୍ମର ପଥକୁ ବିଗଡ଼ାଇବାରେ ଲିପ୍ତ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ମନ ଚାଳ ତେଢ଼ା ହୋଇଗଲା।
ସଂସିଦ୍ଧାଯାଂ ତୁ ଵାର୍ତାଯାଂ ପ୍ରଜାଃ ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ପ୍ରଜାପତିଃ । ସର୍ଯାଦାଂ ସ୍ଥାପଯାମାସ ଯଥାସ୍ଥାନଂ ଯଥାଗୁଣମ୍ ॥ ୧,୬.
ଯେତେବେଳେ ଜୀବିକା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲା, ପ୍ରଜାପତି ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ ଓ ଅବସ୍ଥା ଅନୁଯାୟୀ ଉଚିତ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ।
ଵର୍ଣା ନାମାଶ୍ରମାଣାଂ ଚ ଧର୍ମଧର୍ମଭୃତାଂ ଵର । ଲୋକାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଵର୍ଣାନାଂ ସମ୍ଯଗ୍ଧର୍ମାନୁପାଲିନାମ୍ ॥ ୧,୬.
ହେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଳକ, ସେ ବର୍ଣ୍ଣ ଓ ଆଶ୍ରମ ଏବଂ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ସମସ୍ତ ବର୍ଣ୍ଣର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉଚିତ ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରଜାପତ୍ଯଂ ବ୍ରହ୍ମଣାନାଂ ସ୍ମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ କ୍ରିଯାଵତାମ୍ । ସ୍ଥାନମୈନ୍ଦ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ସଂଗ୍ରମେଷ୍ଵନିଵର୍ତତାମ୍ ॥ ୧,୬.
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କ୍ରିୟାରେ ଲିପ୍ତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ମନାଯାଇଛି; ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପସ୍ରାୟ ନ କରୁଥିବା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି।
ଵୈଶ୍ଯାନାଂ ମାରୁତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵଧର୍ମମନୁଵର୍ତିନାମ୍ । ଗାନ୍ଧର୍ଵଂ ଶୂଦ୍ରଜାତୀନାଂ.ପରିଚର୍ଯାନୁଵର୍ତିନାମ୍ ॥ ୧,୬.
ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିବା ବୈଶ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମାରୁତଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି; ସେବାରେ ଲିପ୍ତ ଶୂଦ୍ରଜାତିର ଲୋକମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗାନ୍ଧର୍ବ ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି।
ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନୀନାମୂର୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍ । ସ୍ମୃତଂ ତେଷାଂ ତୁ ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ତଦେଵ ଗୁରୁଵାସିନାମ୍ ॥ ୧,୬.
ଅଷ୍ଟାଶୀ ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତସ ମୁନିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସ୍ଥାନ ମନାଯାଇଛି, ଗୁରୁଙ୍କ ସହ ରହୁଥିବା ଶିଷ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ସେହି ସ୍ଥାନ ଦିଆଯାଇଛି।
ସପ୍ତର୍ଷିଣାଂ ତୁ ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ସ୍ମୃତଂ ତଦ୍ଵୈ ଵନୌକସାମ୍ । ପ୍ରାଜାପତ୍ଯଂ ଗୃହସ୍ଥାନାଂ ନ୍ଯାସିନାଂ ବ୍ରହ୍ମସଂଜ୍ଞିତମ୍ ॥ ୧,୬.
ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯେ ସ୍ଥାନ ମନାଯାଇଛି, ତାହା ଅରଣ୍ୟବାସୀମାନଙ୍କର; ଗୃହସ୍ଥମାନଙ୍କ ପାଇଁ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଏବଂ ସନ୍ନ୍ୟାସୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମ ଲୋକ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରାଯାଇଛି।
ଯୋଗିନାମମୃତଂ ସ୍ଥାନଂ ସ୍ଵାତ୍ମସଂତୋଷକାରିଣାମ୍ ॥ ୧,୬.
ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଥିବା ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ଲୋକ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ।
ଏକାନ୍ତିନଃ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଧ୍ଯାଯିନୋ ଯୋଗିନଶ୍ଚ ଯେ । ତେଷାଂ ତୁ ପରମଂ ସ୍ଥାନଂ ଯତ୍ତତ୍ପଶ୍ଯନ୍ତି ସୂରଯଃ ॥ ୧,୬.
ଯେଉଁମାନେ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ସଦା ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଯୋଗୀମାନେ, ସେମାନଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ଯେଉଁଥିରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଦର୍ଶନ କରନ୍ତି।