ଅକ୍ଷଯ୍ଯଂ ନାନ୍ଯଦାଧାରମମେଯମଜରଂ ଧ୍ରୁଵମ୍ । ଶବ୍ଦସ୍ପର୍ଶଵିହୀନଂ ତଦ୍ରୂପାଦିଭିରସଂହିତମ୍
ଏହା ଅବିନାଶୀ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, ଅପରିମାପ୍ୟ, ଅଜର, ଅଚଳ; ଏହା ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶରୁ ମୁକ୍ତ, ରୂପ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ସହିତ ଜଡିତ ନୁହେଁ।
ତ୍ରିଗୁଣଂ ତଜ୍ଜଗଦ୍ଯୋନିରନାଦିପ୍ରଭଵାପ୍ଯଯମ୍ । ତେନାଗ୍ରେ ସର୍ଵମେଵାସୀଦ୍ଵ୍ଯାଂତ୍ପଂ ଵୈ ପ୍ରଲଯାଦନୁ
ଏହା ତିନିଟି ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ଜଗତର ଉତ୍ସ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ସୃଷ୍ଟି ପୂର୍ବ ଓ ପ୍ରଳୟ ପରେ ସମସ୍ତ ଏହି ଏକାଟି ଥିଲା।
ଵେଦଵାଦଵିଦୋ ଵିଦ୍ଦନ୍ନିଯତା ବ୍ରହ୍ମଵାଦିନଃ । ପଠନ୍ତି ଚୈତମେଵାର୍ଥ ପ୍ରଧାନପ୍ରତିପାଦକମ୍
ଯେମାନେ ବେଦର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିର ବ୍ରହ୍ମ ଶିକ୍ଷକମାନେ, ସେମାନେ ପ୍ରଧାନର ପ୍ରମୁଖତାକୁ ସ୍ଥାପିତ କରୁଥିବା ଏହି ଅର୍ଥକୁ ପାଠ କରନ୍ତି।
ନାହୋ ନ ରାତ୍ରିର୍ନ ନଭୋ ନ ଭୂମି- ର୍ନାସୀତ୍ମମୋଜ୍ଯୋତିରଭୂଚ୍ଚ ନାନ୍ଯତ୍ । ଶ୍ରୋତ୍ରାଦିବୁଦ୍ଧଯାନୁପଲଭ୍ଯମେକଂ ପ୍ରାଧାନିକଂ ବ୍ରହ୍ମ ପୁମାଂସ୍ତଦାସୀତ୍
ସେତିବେଳେ ଦିନ ନଥିଲା, ରାତି ନଥିଲା, ଆକାଶ ନଥିଲା, ପୃଥିବୀ ନଥିଲା, ଆତ୍ମା ନଥିଲା, ଆଲୋକ ନଥିଲା, ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନଥିଲା; କେବଳ ପ୍ରଧାନ ବ୍ରହ୍ମା, ଯାହାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ଧରିପାରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେହି ଅଛିଲା।
ଵିଷ୍ଣୋଃ ସ୍ଵରୂପାତ୍ପରତୋ ହି ତେ ଦ୍ଵେ ରୂପେ ପ୍ରଧାନଂ ପୁରୁଷଶ୍ଚ ଵିପ୍ର । ତସ୍ଯୈଵ ତେଽନ୍ଯେନ ଧୂତେ ଵିଯୁକ୍ତେ ରୂପାଂନ୍ତରଂ ତଦ୍ଦ୍ଵିଜ କାଲସଂଜ୍ଞମ୍
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ସ୍ଵରୂପ ପରେ ଦୁଇଟି ରୂପ ଅଛି—ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ। ଏହି ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏକ ନୂତନ ରୂପ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ 'କାଳ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପ୍ରକୃତୌ ସଂସ୍ଥିତଂ ଵ୍ଯକ୍ତମତୀତପ୍ରଲଯେ ତୁ ଯତ୍ । ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରାକୃତସଂଜ୍ଞୋଽଯମୁଚ୍ଯତେ ପ୍ରତିସତ୍ର୍ଚରଃ
ପ୍ରକୃତିରେ ଯାହା ବଡ଼ ବିନାଶ ପରେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶିତ ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ 'ପ୍ରାକୃତ' ଅବସ୍ଥା ବୋଲି କୁହନ୍ତି, କାରଣ ଏହା ପ୍ରତି ଚକ୍ରରେ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ଅନାଦିର୍ଭଗଵାନ୍କାଲୋ ନାନ୍ତୋଽସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜ ଵିଦ୍ଯତେ । ଅଵ୍ଯୁଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ତତସ୍ତ୍ଵେତେ ସର୍ଗସ୍ଥିତ୍ଯନ୍ତସଂଯମାଃ
ଭଗବାନ କାଳ ଆଦିହୀନ ଓ ଶେଷହୀନ, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହିପରି ତିନିଟି—ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ ଓ ବିନାଶ—ଚକ୍ର ଅଟୁଟ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ।
ଗୁଣସାମ୍ଯେ ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ପୃଥକ୍ପୂଂସି ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତେ । କାଲସ୍ଵରୂପଂ ତଦ୍ଵିଷ୍ଣୋର୍ମୈତ୍ରେଯ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ
ଗୁଣଗୁଡିକ ସମତାରେ ଓ ଆତ୍ମା ଭିନ୍ନ ଭାବେ ରହିଲେ, ମୈତ୍ରେୟ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର କାଳରୂପ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ତତସ୍ତୁ ତପ୍ତରଂ ବ୍ରହ୍ମଂ ପରମାତ୍ମା ଜଗନ୍ମଯଃ । ସର୍ଵଗଃ ସର୍ଵଭୂତେଶଃ ସର୍ଵାତ୍ମା ପରମେଶ୍ଵରଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଏକାତ୍ମା, ସର୍ବବ୍ୟାପୀ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାୟକ, ସମସ୍ତଙ୍କର ଆତ୍ମା, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରହ୍ମ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଧାନପୁରୁଷୌ ଚାପି ପ୍ରଵିଶ୍ଯାତ୍ମେଚ୍ଛଯା ହରିଃ । କ୍ଷୋଭଯାମାସ ସମ୍ପ୍ରାପ୍ତେ ସର୍ଗକାଲେ ଵ୍ଯଯାଵ୍ଯଯୌ
ହରି, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ, ପ୍ରଧାନ ଓ ପୁରୁଷ—ନଶ୍ୱର ଓ ଅନଶ୍ୱର—ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଦୁଇଟିକୁ ଉତ୍ତେଜିତ କଲେ।
ଯଥା ସନ୍ନିଧିମାତ୍ରେଣ ଗନ୍ଧଃ କ୍ଷୋଭାଯ ଜାଯତେ । ମନସୋ ନୋପକର୍ତୃତ୍ଵାତ୍ତଥାଽସୌ ପରମେଶ୍ଵରଃ
ଯେପରି ଗନ୍ଧର ଉପସ୍ଥିତି ମାନସିକ ଉତ୍ତେଜନା ଦେଇଥାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ ନିଜେ କାରଣ ନୁହେଁ, ସେପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା ମଧ୍ୟ।
ସ ଏଵ କ୍ଷୋଭକୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ କ୍ଷୋଭ୍ଯଶ୍ର୍ଚ ପୁରୁଷୋତ୍ତମଃ । ସ ସଂକୋଚଵିକାସାଭ୍ଯାଂ ପ୍ରଧାନତ୍ଵେଽପିଚ ସ୍ଥିତଃ
ଏହି ଭଗବାନ ନିଜେ ଉତ୍ତେଜକ ଓ ଉତ୍ତେଜିତ ହେଉଥିବା, ସେ ପ୍ରଧାନ ଭାବେ ମଧ୍ୟ ସଂକୋଚ ଓ ବିକାଶ ଦ୍ୱାରା ଅବସ୍ଥିତ।
ଵିକାସାଣୁସ୍ଵରୂପୈଶ୍ଚ ବ୍ରହ୍ମରୂପାଦିଭିସ୍ତଥା । ଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପଶ୍ଚ ତଥା ଵିଷ୍ଣୁଃ ସର୍ଵେଶ୍ଵରେଶ୍ଵରଃ
ବିକାଶ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପରେ, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ଅନ୍ୟ ଆକାରରେ, ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କର ନାୟକ, ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଗୁଣସାମ୍ଯାତ୍ତତସ୍ତସ୍ମାତ୍କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞାଧିଷ୍ଠିତାନ୍ମୁନେ । ଗୁଣଵ୍ଯତ୍ର୍ଜନସମ୍ଭୂତିଃ ସର୍ଗକାଲେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ଏହିପରି, ଗୁଣଗୁଡିକର ସମତା ଓ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଙ୍କର ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ, ସୃଷ୍ଟି ସମୟରେ ଗୁଣଗୁଡିକର ଭିନ୍ନତା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ତ୍ଵମୁଦ୍ଭତଂ ମହାନ୍ତଂ ତତ୍ସମାଵୃଣୋତ୍ । ସାତ୍ଵିକୋ ରାଜସଶ୍ଚୈଵ ତାମସଶ୍ଚ ତ୍ରିଧା ମହାନ୍
ପ୍ରଧାନ ତତ୍ତ୍ୱରୁ 'ମହତ' ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଏହାକୁ ଆବୃତ କଲା; 'ମହତ' ତିନି ପ୍ରକାର—ସାତ୍ୱିକ, ରାଜସିକ ଓ ତାମସିକ।
ପ୍ରଧାନତତ୍ଵେନ ସମଂ ତ୍ଵଚା ବୀଜମିଵାଵୃତମ୍ । ଵୈକାରିକସ୍ତୈଜସଶ୍ଚ ଭୂତାଦିଶ୍ଚୈଵ ତାମସ୍ଵଃ
ମହତ, ପ୍ରଧାନ ସହ ସମାନ ଭାବେ ଏକ ମଣ୍ଡ ଭଳି ଆବୃତ, ତିନି ପ୍ରକାର—ଵୈକାରିକ (ସାତ୍ୱିକ), ତୈଜସ (ରାଜସିକ), ଭୂତାଦି (ତାମସିକ)।
ତ୍ରିଵିଧୋଽଯମହଂକାରୋ ମହତ୍ତତ୍ତ୍ଵାଦଜାଯତ । ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ହେତୁସ୍ସ ତ୍ରିଗୁଣତ୍ଵାନ୍ମହାମୁନେ । ଯଥା ପ୍ରଧାନେନ ମହାନ୍ମହତା ସ ତଥାଵୃତଃ
ମହତ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅହଂକାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର କାରଣ, ବଡ଼ ମୁନି, ଏହା ତିନି ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା; ଯେପରି ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା 'ମହତ' ଆବୃତ, ସେପରି 'ଅହଂକାର' ମହତ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।
ଭୂତାଦିସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରକଂ ତତଃ । ସସର୍ଜ ଶବ୍ଦତନ୍ମାତ୍ରାଦାକାଶଂ ଶବ୍ଦଲକ୍ଷଣମ୍
ଭୂତାଦି ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହି ଶବ୍ଦରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଲକ୍ଷଣ ଶବ୍ଦ।
ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦିଃ ସ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଆକାଶସ୍ତୁ ଵିକୁର୍ଵାଣଃ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ଭୂତାଦି ଶବ୍ଦର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଆକାଶକୁ ଆବୃତ କଲା; ତାପରେ ଆକାଶ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ବଲଵାନଭଵଦ୍ଵାଯୁସ୍ତସ୍ଯ ସ୍ପର୍ଶୋ ଗୁଣୋ ମତଃ । ଆକାଶଂ ଶବ୍ଦମାତ୍ରଂ ତୁ ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ତାହାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ସ୍ପର୍ଶ; ଆକାଶ, ଯାହା ମାତ୍ର ଶବ୍ଦର ଧାରକ, ସ୍ପର୍ଶର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା।
ତତୋ ଵାଯୁର୍ଵିକୁର୍ଣାଣୋ ରୂପମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ । ଜ୍ଯୋତିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ ଵାଯୋସ୍ତଦ୍ରୂପଗୁଣମୁଚ୍ଯତେ
ତାପରେ ବାୟୁ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ବାୟୁରୁ ଆଲୋକ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାର ଗୁଣ ରୂପ।
ସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରଂ ତୁ ଵୈ ଵାଯୂ ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍ । ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚାପି ଵିକୃର୍ଵାଣଂ ରସମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜ ହ
ବାୟୁ, ଯାହା ମାତ୍ର ସ୍ପର୍ଶ ଧାରଣ କରେ, ରୂପର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ ହେଲା; ଆଲୋକ ରୂପାନ୍ତର ହେଇ, ରସର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା।
ସମ୍ଭଵନ୍ତି ତତୋଽମ୍ଭାଂସି ରସାଧାରାଣି ତାନି ଚ ର। ରସମାତ୍ରାଣି ଚାମ୍ଭାଂସି ରୂପମାତ୍ରଂ ସମାଵୃଣୋତ୍
ସେଠାରୁ ଜଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହା ରସର ଧାରକ ହେଲା; ଏହି ଜଳରେ କେବଳ ରସ ଥିଲା, ଏବଂ ଏହି ଜଳକୁ କେବଳ ଆକୃତି ଢାକି ରଖିଲା।
ଵିକୁର୍ଵାଣାନି ଚାମ୍ଭାଂସି ଗନ୍ଧମାତ୍ରଂ ସସର୍ଜିରେ । ସଂଘାତୋ ଜାଯତେ ତସ୍ମାତ୍ତସ୍ଯ ଗନ୍ଧୋ ଗୁଣୋ ମତଃ
ଏହି ଜଳ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଇ କେବଳ ଗନ୍ଧ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲା; ଏହାର ଏକତ୍ରିକରଣରୁ ଗନ୍ଧ ଏହାର ଗୁଣ ଭାବରେ ଗଣାଯାଇଛି।
ତସ୍ମିଂସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତୁ ତନ୍ମାତ୍ରଂ ତେନ ତନ୍ମାତ୍ରତା ସ୍ମୃତା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଉପାଦାନରେ ଏହାର ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ ଅଛି; ଏହିପରି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଚିହ୍ନିତ ହୁଏ।
ତନ୍ମାତ୍ରାଣ୍ଯଵିଶେଷାଣି ଅଵିଶେଷାସ୍ତତୋ ହି ତେ
ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ; ଏହି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଏହି ନାମ ଦିଆଯାଇଛି।
ନ ଶାନ୍ତା ନାପି ଘୋରାସ୍ତେ ନ ମୂଢାଶ୍ଚାଵିଶେଷିଣଃ । ଭୂତତନ୍ମାତ୍ରସର୍ଗୋଽଯମହକାଂରାତ୍ତୁ ତାମସାତ୍
ଏହି ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ ସୂକ୍ଷ୍ମ ତତ୍ତ୍ୱଗୁଡିକ ନ ଶାନ୍ତ, ନ ଭୟଙ୍କର, ନ ମୂଢ଼; ଏହି ଉପାଦାନଗୁଡିକ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ଅନ୍ଧକାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି।
ତୈଜସାନୀନ୍ଦ୍ରୀଯାଣ୍ଯାହୂର୍ଦେଵା ଵୈକାରିକା ଦଶ । ଏକାଦଶଂ ମନଶ୍ଚାତ୍ର ଦେଵା ଵୈକାରିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ
ତେଜସ୍ୱୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଦଶଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦେବତାଙ୍କୁ 'ୱୈକାରିକ' ଭାବରେ କୁହାଯାଏ; ଏକାଦଶ ମନ ମଧ୍ୟ 'ୱୈକାରିକ' ଦେବତା ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।
ତ୍ଵକ୍ ଚକ୍ଷୁର୍ନାସିକା ଜିହ୍ଵା ଶ୍ରୋତ୍ରମତ୍ର ଚ ପତ୍ର୍ଚମମ୍ । ଶବ୍ଦାଦୀନାମଵାପ୍ତ୍ଯର୍ଥଂ ବୁଦ୍ଧୀଯୁକ୍ତାନି ଵୈ ଦ୍ଵିଜ
ଚର୍ମ, ଚକ୍ଷୁ, ନାସା, ଜିଭ୍ବା ଓ କଣ ଏଠି ପାଞ୍ଚଟି; ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଅର୍ଜନ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ।
ପାଯୂପସ୍ଥୌ କରୌ ପାଦୌ ଵାକ୍ ଚ ମୈତ୍ରେଯ ପତ୍ର୍ଚମୀ । ଵିସର୍ଗଶିଲ୍ପଗତ୍ଯୁକ୍ତି କର୍ମ ତେଷାଂ ଚ କଥ୍ଯତେ
ପାୟୁ, ଉପସ୍ଥ, ହାତ, ପାଦ ଓ ବାକ୍—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି, ମୈତ୍ରେୟ; ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ବିସର୍ଜନ, ସୃଷ୍ଟି, ଗତି, ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ କାର୍ଯ୍ୟ।