ଵିଵାହେ ତତ୍ର ନିଵୃତ୍ତେ ପ୍ରାଦ୍ଯୂମ୍ନେଃ ସୁମହାତ୍ମନଃ । କଲିଙ୍ଗରାଜପ୍ରମୁଖା ରୁକ୍ମିଣାଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରୁ ଵନ୍ ।। ୫-୨୮-
ମହାତ୍ମା ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବିବାହ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, କଳିଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ରୁକ୍ମିଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅନକ୍ଷଜ୍ଞୋ ହଲୀ ଦ୍ଯୂତେ ତଥାସ୍ଯ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍ । ନ ଜଯାମୋ ବଲଂ କସ୍ମାଦୂ ଦ୍ଯୂତେନୈନଂ ମହାଦ୍ଯୁତେ ।। ୫-୨୮-
“ବଳରାମ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳରେ ଅନଭିଜ୍ଞ ଓ ଏଥିରେ ତାଙ୍କର ଦୁର୍ବଳତା ଅଛି; ଏହି ବଡ଼ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳରେ ଆମେ ତାଙ୍କୁ କାହିଁକି ହରାଇପାରିବୁ ନାହିଁ?”
ତଥେତି ତାନାହ ନୃପାନ୍ ରୁକ୍ମୀ ବଲସମନ୍ଵିତଃ । ସଭାଯାଂ ସହ ରାମେଣ ଚକ୍ର ଦ୍ରୂ ତଞ୍ଚ ଵୈ ତଦା ।। ୫-୨୮-
ବଳଶାଳୀ ରୁକ୍ମି ରାଜାମାନେଙ୍କୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି କହିଲେ; ତାପରେ ବଳରାମଙ୍କ ସହ ସଭାରେ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ସହସ୍ତ୍ରମେକଂ ନିଷ୍କାଣାଂ ରୁକ୍ମିଣା ଵିଜିତୋ ବଲଃ । ଦ୍ରିତୀଯେଽପି ପଣେ ଚାନ୍ଯତ୍ ସହସ୍ତ୍ର ରୁକ୍ମିଣା ଜିତମ୍ ।। ୫-୨୮-
ପ୍ରଥମ ପଣରେ ବଳ ରୁକ୍ମିଙ୍କ ଠାରୁ ଏକ ହଜାର ସୁନା ମୁଦ୍ରା ହାରିଲେ; ଦ୍ୱିତୀୟ ପଣରେ ମଧ୍ୟ ରୁକ୍ମି ଆଉ ଏକ ହଜାର ଜିତିଲେ।
ତତୋ ଦଶ ସହସ୍ତ୍ରାଣି ନିଷ୍କାଣାଂ ପଣମାଦଦେ । ବଲଭଦ୍ରୋଽଜଯତ୍ତାନି ରୁକ୍ମୀ ଦ୍ଯୂତଵିଦାଂ ଵରଃ ।। ୫-୨୮-
ତାପରେ ବଳଭଦ୍ର ଦଶ ହଜାର ସୁନା ମୁଦ୍ରା ପଣ ରଖିଲେ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଜିତିଲେ, ଯଦିଓ ରୁକ୍ମି ଦ୍ୟୁତ ଖେଳରେ ପ୍ରଶସ୍ତ ଥିଲେ।
ତତୋ ଜହାସ ଖନଵତ୍ କଲିଙ୍ଗାଧିପତିର୍ଦ୍ରିଜ! ଦନ୍ତାନ୍ ଵିଦର୍ଶଯନ୍ ମୂଢ଼ୋ ରୁକ୍ମୀ ଚାହ ମଦୋଦ୍ଧତଃ ।। ୫-୨୮-
ତାପରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, କଳିଙ୍ଗ ରାଜା ମୂର୍ଖ ଭଳି ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସିଲେ, ଓ ରୁକ୍ମି ମଦରେ ମତ୍ତ ହୋଇ କଥା କହିଲେ।
ଗ୍ରଵିଜ୍ଞୋଽଯଂ ମଯା ଦ୍ଯୂତେ ବଲଦେଵଃ ପରାଜିତଃ । ମୁଧୈଵାକ୍ଷାଵଲେପାନ୍ଧୋ ଯଃ ସ୍ଵଂ ମେନେଽକ୍ଷକାଵିଦମ୍ ।। ୫-୨୮-
“ଏହି ବଳଦେବ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ହରାଇଛି; ଅନାବଶ୍ୟକ ଗର୍ବରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ ସେ ନିଜକୁ ଦ୍ୟୁତ ଖେଳର ଅଧିକାରୀ ଭାବିଥିଲେ।”
ଦୃଷ୍ଟା କଲିଙ୍ଗରାଜଂ ତଂ ପ୍ରକାଶଦଶନାନନମ୍ । ରୁକ୍ମିଣଞ୍ଚପି ଦୁଵ୍ଵକ୍ଯିଂ କୋପଂ ଚକ୍ର ହଲାଯୁଧଃ ।। ୫-୨୮-
କଳିଙ୍ଗ ରାଜାଙ୍କ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ମୁହଁ ଖୋଲିଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଓ ରୁକ୍ମିଙ୍କ କଠୋର କଥା ଶୁଣି, ହଳାୟୁଧ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ।
ଗ୍ଲହଂ ଜଗ୍ରାହ ରୁକ୍ମୀ ଚ ତଦର୍ଥେଽକ୍ଷାନପାତଯତ୍ ।। ୫-୨୮-
ରୁକ୍ମି ଦ୍ୟୁତ ଗୁଟି ଧରିଲେ ଓ ସେଥିପାଇଁ ଗୁଟି ଛାଡ଼ିଲେ।
ଅଜଯଦ୍ ବଲଦେଵସ୍ତଂ ପ୍ରାହୋଚ୍ଚୈସ୍ତଂ ଜିତଂ ମଯା । ମଯେତି ରୁକ୍ମୀ ପ୍ରାହୋଚ୍ଚୈରଲୀକୋକ୍ତେରଲଂ ବଲ ।। ୫-୨୮-
ବଳଦେବ ତାଙ୍କୁ ହରାଇ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଜିତିଛି!' ରୁକ୍ମି ମଧ୍ୟ ଚିତ୍କାର କଲେ, 'ନୁହେଁ, ମୁଁ ଜିତିଛି!' ଏଭଳି ବଳଙ୍କୁ ବିରୋଧ କଲେ।
ତ୍ଵଯୋକ୍ତୋଽ.ଯଂ ଗ୍ଲହଃ ସତ୍ଯଂ ନ ମମୈଷୋଽନୁମୋଦିତଃ । ଏଵଂ ତ୍ଵଯା ଚେଦୂ ଵିଜିତଂ ମଯା ନ ଵିଜିତଂ କଥମ୍ ।। ୫-୨୮-
ଏହି ଖେଳ ତୁମେ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲ, ଏହା ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଏଥିରେ ସମ୍ମତି ଦେଇନଥିଲି। ଏଭଳି ଭାବେ ତୁମେ ଜିତିଥିଲେ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ହାରିଲି?
ଅଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ଵାଗୁଚ୍ଚୈଃ ପ୍ରାହ ଗମ୍ଭୀରନାଦିନୀ । ବଲଦେଵସ୍ଯ ତଦୂକୋପଂ ଵର୍ଦ୍ଧଯନ୍ତୀ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୫-୨୮-
ତାପରେ ଆକାଶରୁ ଗଭୀର ଧ୍ୱନି ସହିତ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା, ଯାହା ବଳରାମଙ୍କର କ୍ରୋଧକୁ ଆଉ ବଢ଼ାଇଦେଲା।
ଜିତଂ ବଲେନ ଧର୍ମ୍ମେଣ ରୁକ୍ମିଣୋ ଭାଷିତଂ ମୃଷା । ଅନୁକ୍ତ୍ଵାପି ଵଚଃ କିଞ୍ଚିତ୍ କୃତଂ ଭଵତି କର୍ମ୍ମା ।। ୫-୨୮-
ବଳରାମ ଧର୍ମରେ ଜିତିଛନ୍ତି, ରୁକ୍ମୀଙ୍କ କଥା ମିଥ୍ୟା। କିଛି କହିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କାମ କରାଯାଇପାରେ।
ତତୋ ବଲଃ ସମୁତ୍ଥାଯ କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ । ଜଘାନାଷ୍ଟାପଦେନୈଵ ରୁକ୍ମିଣଂ ସୁମହାବଲଃ ।। ୫-୨୮-
ତାପରେ ବଳରାମ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଆଖି ସହିତ ଉଠି, ତାଙ୍କ ଅପାର ଶକ୍ତିରେ ଚେସ୍ ତାଲିକା ଦ୍ୱାରା ରୁକ୍ମୀଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
କଲିଙ୍ଗରାଜଞ୍ଚାଦାଯ ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତଂ ବଲାଦ ବଲଃ । ଵଭଞ୍ଚ ଦନ୍ତାନ୍ କୁପିତୋ ଯୈଃ ପ୍ରକାଶଂ ଜହାସ ସଃ ।। ୫-୨୮-
କଳିଙ୍ଗରାଜଙ୍କୁ, ଯିଏ ଭୟରେ କମ୍ପିଥିଲେ, ବଳରାମ ଧରି, କ୍ରୋଧରେ ତାଙ୍କର ଦାନ୍ତ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ—ଏହି ଦାନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହସିଥିଲେ।
ଆକୃଷ୍ଯ ଚ ମହାସ୍ତମ୍ଭଂ ଜାତରୂପମଯଂ ବଲଃ । ଜଘାନ ଯେଽନ୍ଯେ ତତ୍ପକ୍ଷା ବୂଭୃତଃ କୁପିତୋ ବଲାତ ।। ୫-୨୮-
ଏବଂ ବଳରାମ କ୍ରୋଧରେ ଏକ ବଡ଼ ସୁନାର ଖମ୍ଭ ଧରି, ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ଯେଉଁମାନେ ସେପଟେ ଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ତତୋ ହାହାକୃତଂ ସର୍ଵ୍ଵଂ ପଲାଯନପରଂ ଦ୍ରିଜ! ତଦ୍ରାଜମଣଡଲଂ ଭୀତଂ ବଭୂଵ କୁପିତେ ବଲେ ।। ୫-୨୮-
ତାପରେ, ହେ ଦ୍ୱିଜ, ବଳରାମଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଦେଖି ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଭୟରେ ହାହାକାର କରି ଦୌଡ଼ି ପଳାଇଗଲେ।
ବଲେନ ନିହତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରୁକ୍ମିଣଂ ମଧୁସୂଦନଃ । ନୋଵାଚ କିଞ୍ଚିନ୍ମୈତ୍ରେଯ!ରୁକ୍ମିଣୀ-ବଲଯୋର୍ଭଯାତ୍ ।। ୫-୨୮-
ବଳରାମଙ୍କ ହାତରେ ରୁକ୍ମୀ ମୃତ୍ୟୁ ବିଷୟରେ ଶୁଣି, ମଧୁସୂଦନ ରୁକ୍ମିଣୀ ଓ ବଳରାମଙ୍କ ଭୟରେ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ, ହେ ମୈତ୍ରେୟ।
ଦ୍ଵାରଵତ୍ଯାଂ ସ୍ଥିତେ କୃଷ୍ଣେ ଶକ୍ରସ୍ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ । ଆଜଗାମାଥ ମୈତ୍ରେଯ ମତ୍ତୈରାଵତପୃଷ୍ଠଗଃ ॥ ୫,୨୯.
ଦ୍ୱାରାବତୀରେ କୃଷ୍ଣ ରହୁଥିବାବେଳେ, ତିନି ଜଗତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇନ୍ଦ୍ର, ମତ୍ତ ଏରାବତ ହାତୀରେ ବସି ଆସିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଦ୍ଵାରକାଂ ସୋଽଥ ସମେତ୍ଯ ହରିଣା ତତଃ । କଥଯାମାସ ଦୈତ୍ଯସ୍ଯ ନରକସ୍ଯ ଵିଚୋଷ୍ଟିତମ୍ ॥ ୫,୨୯.
ସେ ଦ୍ୱାରକାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ହରିଙ୍କ ସହିତ ମିଳି, ତାପରେ ଦାନବ ନରକାସୁରଙ୍କ କୁକର୍ମ ବିଷୟରେ କହିଲେ।
ତ୍ଵଯାନାଥେନ ଦେଵାନାଂ ମନଷ୍ଯତ୍ଵେପି ତିଷ୍ଠତା । ପ୍ରଶମଂ ସର୍ଵଦୁଃଖାନି ନୀତାନି ମଧୁସୂଦନ ॥ ୫,୨୯.
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ତୁମେ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରିଦେଇଛ।
ତପସ୍ଵିଵ୍ଯମନାର୍ଥାଯ ସୋରିଷ୍ଟୋ ଧେନୁକସ୍ତଥା । ପ୍ରଵୃତ୍ତୋ ଯସ୍ତଥା କେଶୀତେ ସର୍ଵେ ନିହତାସ୍ତ୍ଵଯା ॥ ୫,୨୯.
ତପସ୍ୱୀମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଧେନୁକ ଓ କେଶୀ, ଏମିତି ଯେଉଁମାନେ କରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ତୁମେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛ।
କଂସଃ କୁଵଲଯାପୀଡଃ ପୂତନା ବାଲଘାତିନୀ । ନାଶଂ ନୀତାସ୍ତ୍ଵଯା ସର୍ଵେ ଯେଽନ୍ଯେ ଜଗଦୁପଦ୍ରଵାଃ ॥ ୫,୨୯.
କଂସ, କୁବଳୟାପୀଡ଼, ଶିଶୁ ହତ୍ୟାକାରିଣୀ ପୁତନା—ଏମିତି ସମସ୍ତ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ ଜଗତକୁ ଉପଦ୍ରବ ଦେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ସବୁ ତୁମେ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛ।
ଯୁଷ୍ମଦ୍ଦୋର୍ଦଡସଂଭୂତିପରିତ୍ରାତେ ଜଗତ୍ତ୍ରଯେ । ଯଜ୍ଵଯଜ୍ଞାଂଶସଂପ୍ରାପ୍ତ୍ଯା ତୃପ୍ତିଂ ଯାନ୍ତି ଦିଵୌକସଃ ॥ ୫,୨୯.
ତୁମ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ତିନି ଜଗତ ରକ୍ଷା ପାଉଛି; ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଅଂଶ ଦେଇଥାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି।
ସୋଽହଂ ସାଂପ୍ରତମାଯାତୋ ଯନ୍ନିମିତ୍ତଂ ଜନାର୍ଦନ । ତଚ୍ଛୁତ୍ଵା ତତ୍ପ୍ରତୀକାରପ୍ରଯତ୍ନଂ କର୍ତୁମର୍ହସି ॥ ୫,୨୯.
ସେଇପାଇଁ, ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ମୁଁ ଏବେ ଏକ କାରଣରେ ଆସିଛି; ଏହା ଶୁଣି, ତାହାର ଉପାୟ କରିବାକୁ ତୁମେ ଚେଷ୍ଟା କର।
ଭୌମୋଽଯଂ ନରକୋ ନାମ ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ଯୋତିଷପୁରେଶ୍ଵରଃ । କରୋତି ସର୍ଵଭୂତାନାମୁପଘାତମରିନ୍ଦମ ॥ ୫,୨୯.
ଏହି ଭୂସୁତ ନରକାସୁର, ପ୍ରାଗ୍ଜ୍ୟୋତିଷପୁରର ରାଜା, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରୁଛନ୍ତି, ହେ ଶତ୍ରୁ ଦମନ।
ଦେଵସିଦ୍ଦସୁରାଦୀନାଂ ନୃପାଣାଂ ଚ ନଜାର୍ଦନ । ହୃତ୍ଵା ତୁ ସୋଽସୁରଃ କନ୍ଯା ରୁରୁଧେ ନିଜମନ୍ଦିରେ ॥ ୫,୨୯.
ହେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ସେ ଦାନବ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଅସୁର ଓ ରାଜାମାନଙ୍କର କନ୍ୟାମାନେ ଉଠାଇ ନିଜ ମହଳରେ ରଖିଛନ୍ତି।
ଛତ୍ରଂ ଯତ୍ସଲିଲସ୍ରାଵି ତଜ୍ଜହାର ପ୍ରଚେତସଃ । ମଦଂରସ୍ଯ ତଥା ଶୃଙ୍ଗଂ ହୃତଵାନ୍ମଣିପର୍ଵତମ୍ ॥ ୫,୨୯.
ସେ ବରୁଣଙ୍କର ଜଳ ଝରାଉଥିବା ଛତା ଚୋରି କରିଛନ୍ତି, ମଣିପର୍ବତର ଶୃଙ୍ଗ ଏବଂ ଅଦିତିଙ୍କ ଦାନ୍ତ ମଧ୍ୟ ନେଇଛନ୍ତି।
ଅମୃତସ୍ତ୍ରାଵିଣୀ ଦିଵ୍ଯେ ମନ୍ମାତୁଃ କୃଷ୍ଣକୁଞ୍ଜଲେ । ଜହାର ସୋଽସୁରୋ ଦିତ୍ଯା ଵାଞ୍ଛତ୍ଯୈରାଵତଂ ଗଜମ୍ ॥ ୫,୨୯.
ଏଇ ଦାନବଟିଏ ଏଇରାବତ ହାତୀକୁ ଚାହିଁ, ମୋର ମାଆ ଦିତିଙ୍କର କଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଉଲ୍ଟି ଯାହାରୁ ଅମୃତ ବହୁଥିଲା, ସେଠାରୁ ଛିଣିନେଲା।
ଦୁର୍ନୀତମେତଦ୍ଗୋଵିନ୍ଦମଯା ତସ୍ଯ ନିଵେଦିତମ୍ । ଯଦତ୍ର ପ୍ରତିକର୍ତଵ୍ଯଂ ତତ୍ସ୍ଵଯଂ ପରିମୃଶ୍ଯତାମ୍ ॥ ୫,୨୯.
ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କାମଟି ଗୋବିନ୍ଦ, ସେ ମୋତେ ଖବର ଦେଇଛି। ଏଠାରେ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ, ତାହା ଆପଣେ ଭଲଭାବେ ଭାବନ୍ତୁ।