ଇତୁକ୍ତ୍ଵା ତଦୂଗୃହାତ୍ କୃଷ୍ଣୋ ବଲଦେଵସହାଯଵାନ୍ । ନିର୍ଜ୍ଜଗାମ ମୁନିଶ୍ଵେଷ୍ଠ! ମାଲାକାରେଣ ପୂଜିତଃ ।। ୫-୧୯-
ଏପରି କହି, ବଳରାମଙ୍କ ସହିତ କୃଷ୍ଣ ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ନେଲେ, ମାଳାକାରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ!
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ। ରାଜମାର୍ଗେ ତତଃ କୃଷ୍ଣସ୍ସାନୁଲେପନଭାଜନାମ୍ । ଦଦର୍ଶ କୁବ୍ଜାମାଯାଂତୀଂ ନଵଯୌଵନଗୋଚରାମ୍
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ — ତାପରେ, ରାଜପଥରେ କୃଷ୍ଣ ଦେଖିଲେ — ଏକ ଯୁବତୀ କୁବ୍ଜା, ତିନି ଭାଣ୍ଡା ଉପଟା ନେଇ ଆସୁଛି, ତାର ଯୌବନ ଦୀପ୍ତି ଝଲମଲ କରୁଛି ।
ତାମାହ ଲଲିତଂ କୃଷ୍ଣଃ କସ୍ଯେଦମନୁଲେପନମ୍ । ଭଵତ୍ଯା ନୀଯତେ ସତ୍ଯଂ ଵଦେଂଦୀଵରଲୋଚନେ
କୃଷ୍ଣ ମିଷ୍ଟି କଥାରେ ପଚାରିଲେ — 'ଏହି ଉପଟା କାହା ପାଇଁ ନେଉଛ? ସତ୍ୟ କହ, ହେ ନୀଳ କମଳ ନୟନୀ ।'
ସକାମେନେଵ ସା ପ୍ରୋକ୍ତା ସାନୁରାଗା ହରିଂ ପ୍ରତି । ପ୍ରାହ ସା ଲଲିତଂ କୁବ୍ଜା ତଦ୍ଦର୍ଶନବଲାତ୍କୃତା
ସେ, ହରିଙ୍କୁ ଦେଖି ମନରେ ଆନୁରାଗ ଜନ୍ମି, ଚାହିଁଥିବା ପରି, ମିଷ୍ଟି କଥାରେ କହିଲେ — କୁବ୍ଜା, ସେ ଦୃଶ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ଉତ୍ସାହିତ ହୋଇ ।
କାଂତ କସ୍ମାନ୍ନ ଜାନାସି କଂସେନ ଵିନିଯୋଜିତାମ୍ । ନୈକଵକ୍ରେତି ଵିଖ୍ଯାତାମନୁଲେପନକର୍ମଣି
'ପ୍ରିୟ, ତୁମେ ଜାଣ ନାହିଁ କି? ମୁଁ କଂସଙ୍କ ନିଯୁକ୍ତ, ତିନିଠାରୁ ବାଙ୍କା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଉପଟା ତିଆରି କାମରେ ।'
ନାନ୍ଯପିଷ୍ଟଂ ହି କଂସସ୍ଯ ପ୍ରୀତଯେ ହ୍ଯନୁଲେପନମ୍ । ଭଵାମ୍ଯହମତୀଵାସ୍ଯ ପ୍ରସାଦଧନଭାଜନମ୍
'କଂସଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉପଟା ଛଡ଼ା ଆଉ କିଛି ଚାହିଁ ନାହିଁ; ମୁଁ ତାଙ୍କ ଦୟା ଓ ଧନର ମୁଖ୍ୟ ଭାଗୀ ।'
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ। ସୁଗଂଧମେତଦ୍ରା ଜାର୍ହଂ ରୁଚିରଂ ରୁଚିରାନନେ । ଆଵଯୋର୍ଗାତ୍ର ସଦୃଶଂ ଦୀଯତାମନୁଲେପନମ୍
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — 'ଏହି ଉପଟା ସୁଗନ୍ଧି ଓ ଉତ୍ତମ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ; ଆମ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଦେହ ପାଇଁ ଯେଉଁଠିକି ଉପଟା ହୁଏ, ଦିଅ ।'
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ। ଶ୍ରୁତ୍ଵୈତଦାହ ସା କୁବ୍ଜା ଗୃହ୍ଯତାମିତି ସାଦରମ୍ । ଅନୁଲେପନଂ ଚ ପ୍ରଦଦୌ ଗାତ୍ରଯୋଗ୍ଯମଥୋଭଯୋଃ
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ — ଏହି କଥା ଶୁଣି, କୁବ୍ଜା ସମ୍ମାନ ସହିତ କହିଲେ — 'ନିଅ', ଏବଂ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ଦେହ ପାଇଁ ଯେଉଁଠିକି ଉପଟା ହୁଏ, ଦେଲେ ।
ଭକ୍ତିଚ୍ଛେଦାନୁଲିପ୍ତାଂଗୌ ତତସ୍ତୌ ପୁରୁଷର୍ଷଭୌ । ସେଂଦ୍ର ଚାପୌ ଵ୍ଯରାଜେତାଂ ସିତକୃଷ୍ଣାଵିଵାଂବୁଦୌ
ତାପରେ ସେଇ ଦୁଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ, ଭକ୍ତିର ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ ଦେହରେ, ଏକ ଧଳା ଏବଂ ଏକ କଳା ଧନୁଷ ଧରି, ଆକାଶରେ ଦୁଇଟି ମେଘ ଭଳି ଦୀପ୍ତିମାନ ହେଲେ।
ତତସ୍ତାଂ ଚୁବୁକେ ଶୌରିରୁଲ୍ଲାପନ ଵିଧାନଵିତ୍ । ଉତ୍ପାଟ୍ଯ ତୋଲଯାମାସ ଦ୍ଵ୍ଯଂଗୁଲେନାଗ୍ରପାଣିନା
ତାପରେ ଶୌରି, ଚିକିତ୍ସା କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ଠୋଡ଼କୁ ଧରି, ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠିର ଟିପ୍ ପକାଇ ଧୀରେ ଉପରକୁ ଉଠେଇଲେ।
ଚକର୍ଷ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଚ ତଦା ଋଜୁତ୍ଵଂ କେଶଵୋଽନଯତ୍ । ତତସ୍ସା ଋଜୁତାଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଯୋଷିତାମଭଵଦ୍ଵରା
ତାପରେ କେଶବ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସିଧା କଲେ, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ସିଧା କରିଦେଲେ; ଏଭଳି ହୋଇ ସେ ମହିଳାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ପାଇଲେ।
ଵିଲାସଲଲିତଂ ପ୍ରାହ ପ୍ରେମଗର୍ଭଭରାଲସମ୍ । ଵସ୍ତ୍ରେ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଗୋଵିଂଦଂ ମମ ଗେହଂ ଵ୍ରଜେତି ଵୈ
ଖେଳମସ୍ତ ଭାବରେ, ପ୍ରେମରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସେ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କ ଜମା ଧରି କହିଲେ, 'ମୋ ଘରକୁ ଆସ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଯା ଶୌରୀ ରାମସ୍ଯାଲୋକ୍ଯ ଚାନନମ୍ । ପ୍ରହସ୍ଯ କୁବ୍ଜାଂ ତାମାହ ନୈକଵକ୍ରାମନିଂଦିତାମ୍
ଏଭଳି ସେ କହିବା ପରେ, ଶୌରି ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ହସିଲେ ଏବଂ ଏବେ ଆଉ ବାଙ୍କା ନଥିବା, ଅପମାନ ନହେଉଥିବା କୁବ୍ଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଆଯାସ୍ଯେ ଭଵତୀଗେହମିତି ତାଂ ପ୍ରହସନ୍ହରିଃ । ଵିସସର୍ଜ ଜହାସୋଚ୍ଚୈ ରାମସ୍ଯାଲୋକ୍ଯ ଚାନନମ୍
ହରି ହସି କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିବି,' ଏହା କହି ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ ଏବଂ ରାମଙ୍କ ମୁହଁ ଦେଖି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ ହସିଲେ।
ଭକ୍ତିଭେଦାନୁଲିପ୍ତାଂଗୌ ନୀଲପୀତାଂବରୌ ତୁ ତୌ । ଧନୁଶ୍ଶାଲାଂ ତତୋ ଯାତୌ ଚିତ୍ରମାଲ୍ଯୋପଶୋଭିତୌ
ଭକ୍ତିର ଧୂଳିରେ ଲିପ୍ତ ଦେହ ଏବଂ ନୀଳ-ପୀତ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସେଇ ଦୁଇଜଣ ଚିତ୍ର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ ହୋଇ ଧନୁଷ ଶାଳାକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଆଯାଗଂ ତଦ୍ଧନୂରତ୍ନଂ ତାଭ୍ଯାଂ ପୃଷ୍ଟୈସ୍ତୁ ରକ୍ଷିଭିଃ । ଆଖ୍ଯାତେ ସହସା କୃଷ୍ଣୋ ଗୃହୀତ୍ଵା ପୂରଯଦ୍ଧନୁଃ
ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ମୂଲ୍ୟବାନ ଧନୁଷ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ତେବେ କୃଷ୍ଣ ତାକୁ ତୁରନ୍ତ ଧରି ଧନୁଷ ଚାପିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ତତଃ ପୂରଯତା ତେନ ଭଜ୍ଯମାନଂ ବଲାଦ୍ଧନୁଃ । ଚକାର ସୁମହଚ୍ଛବ୍ଦଂ ମଥୁରା ଯେନ ପୂରିତା
ସେ ଶକ୍ତିରେ ଧନୁଷ ଚାପିବା ସମୟରେ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ଏତେ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଯାହାର ଧ୍ୱନିରେ ମଥୁରା ପୂରା ଭରିଗଲା।
ଅନୁଯୁକ୍ତୌ ତତସ୍ତୌ ତୁ ଭଗ୍ନେ ଧନୁଷି ରକ୍ଷିଭିଃ । ରକ୍ଷିସୈନ୍ଯଂ ନିହତ୍ଯୋଭୌ ନିଷ୍କ୍ରାଂତୌ କାର୍ମୁକାଲଯାତ୍
ତାପରେ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିବା ପରେ ରକ୍ଷାକର୍ମୀମାନେ ସେମାନଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କଲେ; ସେମାନେ ସମସ୍ତ ରକ୍ଷା ସେନାକୁ ମାରି ଧନୁଷ ଶାଳାରୁ ବାହାରିଗଲେ।
ଅକ୍ରୂରାଗମଵୃତ୍ତାଂତମୁପଲଭ୍ଯ ମହଦ୍ଧନୁଃ । ଭଗ୍ନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ କଂସୋଽପି ପ୍ରାହ ଚାଣୂରମୁଷ୍ଟିକୌ
ଅକୃର ଆସିବା ଖବର ଏବଂ ବଡ଼ ଧନୁଷ ଭାଙ୍ଗିଯିବା ଶୁଣି କଂସ ଚାଣୂର ଏବଂ ମୁଷ୍ଟିକଙ୍କୁ କହିଲେ।
କଂସ ଉଵାଚ। ଗୋପାଲଦାରକୌ ପ୍ରାପ୍ତୌ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୁ ମମାଗ୍ରତଃ । ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧେନ ହଂତଵ୍ଯୌ ମମ ପ୍ରାଣହରୌ ହି ତୌ
କଂସ କହିଲେ: 'ଗୋପାଳ ଛୁଆମାନେ ମୋ ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଛନ୍ତି; ତୁମେ ମଲ୍ଲଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେକୁ ମାରିଦିଅ, କାରଣ ସେମାନେ ମୋ ଜୀବନକୁ ହୁମକି ଦେଉଛନ୍ତି।'
ନିଯୁଦ୍ଧେ ତଦ୍ଵିନାଶ୍ନୋ ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୋଷିତୋ ହ୍ଯହମ୍ । ଦାସ୍ଯାମ୍ଯଭିମତାନ୍କାମାନ୍ନାନ୍ଯଥୈତୌ ମହାବଲୌ
'ଯଦି ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କର, ମୁଁ ଖୁସି ହେବି ଏବଂ ତୁମେ ଯାହା ଚାହିଁବ ଦେଇଦେବି; ନହେଲେ, ସେ ଦୁଇଜଣ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।'
ନ୍ଯାଯତୋନ୍ଯାଯତୋ ଵାପି ଭଵଦ୍ଭ୍ଯାଂ ତୌ ମମାହିତୌ । ହଂତାଵ୍ଯୌ ତଦ୍ଵଧାଦ୍ରା ଜ୍ଯଂ ସାମାନ୍ଯଂ ଵାଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
'ନ୍ୟାୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାୟ ଯେମିତି ହେଉ, ସେ ଦୁଇଜଣ ମୋ ଶତ୍ରୁ, ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦିଅ; ତାଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ କୀର୍ତ୍ତି କିମ୍ବା ସାଧାରଣ ଫଳ ପାଇବ।'
ଇତ୍ଯାଦିଶ୍ଯ ସ ତୌ ମଲ୍ଲୌ ତତଶ୍ଚାହୂଯ ହସ୍ତିପମ୍ । ପ୍ରୋଵାଚୋଚ୍ଚୈସ୍ତ୍ଵଯା ମଲ୍ଲସମାଜଦ୍ଵାରି କୁଂଜରଃ
ଏଭଳି ମଲ୍ଲମାନେକୁ ଆଦେଶ ଦେଇ, ସେ ହାତୀପାଳକୁ ଡାକି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରେ କହିଲେ, 'ମଲ୍ଲସଭା ଦ୍ୱାରରେ ହାତୀକୁ ରଖ।'
ସ୍ଥାପ୍ଯଃ କୁଵଲଯାପୀଡସ୍ତେନ ତୌ ଗୋପଦାରକୌ । ଘାତନୀଯୌ ନିଯୁଦ୍ଧାଯ ରଂଗଦ୍ଵାରମୁପାଗତୌ
'କୁବଳୟାପୀଡ଼କୁ ସେଠାରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଯେତେବେଳେ ସେ ଗୋପାଳ ଛୁଆମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ରଙ୍ଗ ଦ୍ୱାରକୁ ଆସିବେ, ସେମାନେକୁ ମାରିଦିଅ।'
ତମପ୍ଯାଜ୍ଞାପ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ସର୍ଵାନ୍ମଂଚାନୁପାକୃତାନ୍ । ଆସନ୍ନ ମରଣଃ କଂସଃ ସୂର୍ଯୋଦଯମୁଦୈକ୍ଷତ
ସେଠାରେ ଆଦେଶ ଦେଇ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆସନ ତିଆରି ହେବା ଦେଖି, ମୃତ୍ୟୁ ସମୀପରେ ଥିବା କଂସ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ।
ତତଃ ସମସ୍ତମଂଚେଷୁ ନାଗରସ୍ସ ତଦା ଜନଃ । ରାଜମଂଚେଷୁ ଚାରୂଢାସ୍ସହ ଭୃତ୍ଯୈର୍ନରାଧିପାଃ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଆସନରେ ନଗରବାସୀମାନେ ବସିଲେ, ରାଜାମାନେ ତାଙ୍କ ଦାସମାନେ ସହିତ ରାଜାସନରେ ବସିଲେ।
ମଲ୍ଲପ୍ରାଶ୍ନିକଵର୍ଗଶ୍ଚ ରଂଗମଧ୍ଯସମୀପଗଃ । କୃତଃ କଂସେନ କଂସୋଽପି ତୁଂଗମଂଚେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ
କଂସ ନିଜେ ରଙ୍ଗମଞ୍ଚ ମଧ୍ୟରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ପହଳା ଓ ଦର୍ଶକମାନଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଠାରେ ବସାଇଥିଲେ । ସେ ନିଜେ ଉଚ୍ଚ ମଞ୍ଚ ଉପରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିଲେ ।
ଅଂତଃପୁରାଣାଂ ମଂଚାଶ୍ଚ ତଥାଽନ୍ଯେ ପରିକଲ୍ପିତାଃ । ଅନ୍ଯେ ଚ ଵାରମୁଖ୍ଯାନାମନ୍ଯେ ନାଗରଯୋଷିତାମ୍
ଅନ୍ତଃପୁର ଜଣେ ଜଣେ ଜନାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ମଞ୍ଚ ତିଆରି କରାଯାଇଥିଲା । ଏହା ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବେଶ୍ୟାମାନେ ଓ ନଗର ଝିଅମାନେ ମଧ୍ୟ ଆଉ ଅନ୍ୟ ମଞ୍ଚରେ ବସିଥିଲେ ।
ନଂଦଗୋପାଦଯୋ ଗୋପା ମଂଚେଷ୍ଵନ୍ଯେଷ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ । ଅକ୍ରୂରଵସୁଦେଵୌ ଚ ମଂଚପ୍ରାଂତେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ
ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ମଞ୍ଚରେ ବସିଥିଲେ । ଅକୃର ଓ ବସୁଦେବ ମଞ୍ଚର ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଦଣ୍ଡାଇଥିଲେ ।
ନାଗରୀଯୋଷିତାଂ ମଧ୍ଯେ ଦେଵକୀପୁତ୍ରଗର୍ଦ୍ଧିନୀ । ଅଂତକାଲେଽପି ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମୀତି ମୁଖଂ ସ୍ଥିତା
ନଗର ଝିଅମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜଣେ ମାଆ ଥିଲେ, ଯିଏ ଦେବକୀଙ୍କ ପୁଅକୁ ଦେଖିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ । ସେ ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ 'ମୁଁ ମୋ ପୁଅକୁ ଦେଖିବି' ବୋଲି ମୁହଁ ଦେଖି ରହିଥିଲେ ।