ହସ୍ତନ୍ଯସ୍ତାଗ୍ରହସ୍ତେଯଂ ତେନ ଯାତି ତଥା ସଖି! ଅନାଯତ୍ତପଦନ୍ଯାସା ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ପଦପଦ୍ଧତିଃ ।। ୫-୧୩-
ଦେଖ ସଖୀ! ଏହି ଗୋପୀ, ତାଙ୍କର ହାତ କୃଷ୍ଣଙ୍କର ହାତରେ ରଖି, ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଛନ୍ତି; ପଦଚିହ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଛି ସେ ନିଜେ ଚାଲୁନାହିଁ।
ହସ୍ତସଂସ୍ପର୍ଶମାତ୍ରେଣ ଧୂର୍ତ୍ତେନୈଷା ଵିମାନିତା । ନୈରାଶ୍ଯମନ୍ଦଗାମିନ୍ଯା ନିଵୁତ୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ପଦମ ।। ୫-୧୩-
କୃଷ୍ଣଙ୍କର ହାତ ସ୍ପର୍ଶ କରିବାରେ, ଚତୁର ଗୋପୀ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କଲେ; ତାଙ୍କର ପଦଚିହ୍ନରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ସେ ନିରାଶ ଓ ଧୀର ଚାଲିଛନ୍ତି।
ନୂନମୁକ୍ତା ତ୍ଵରାମୀତି ପୁନରେଷ୍ଯାମି ତେଽନ୍ତିକମ୍ । ତେନ କୃଷ୍ଣେନ ଯେନୈଷା ତ୍ଵରିତା ପଦପଦ୍ଧତିଃ ।। ୫-୧୩-
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସେ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଶୀଘ୍ର ତୁମ ପାଖକୁ ଫେରିବି.' ଏହି ପଥ କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୱରିତ ହୋଇଥିଲା।
ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ଗହନଂ କୃଷ୍ଣଃ ପଦମତ୍ର ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ । ନିଵର୍ତ୍ତଧ୍ଵ ଶଶାଙ୍କସ୍ଯ ନୈତଦ୍ଦୀଧିତିଗୋଚରେ ।। ୫-୧୩-
କ୍ରୁଷ୍ଣ ଜଙ୍ଗଲ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ, ଏଠାରେ ତାଙ୍କ ପଦଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ। ଫେରିଯାଅ; ଚନ୍ଦ୍ରର ଆଲୋକ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିନାହିଁ।
ନିଵୃତ୍ତାସ୍ତାସ୍ତତୋ ଗୋପ୍ଯୋ ନିରାଶାଃ କୃଷ୍ଣଦର୍ଶନେ । ଯମୁନାତୀରମାଗତ୍ଯ ଜଗୁସ୍ତଜ୍ଵରିତଂ ତଦା ।। ୫-୧୩-
ତାପରେ ଗୋପୀମାନେ କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ନିରାଶ ହୋଇ, ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ। ଯମୁନା ତୀରକୁ ଆସି, ସେମାନେ ଆଶାରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ।
ତତୋ ଦଦୃଶୁରାଯାନ୍ତଂ ଵିକାଶିମୁଖପଙ୍କଜମ୍ । ଗୋପ୍ଯସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଗୋପ୍ତାରଂ କୃଷ୍ଣମକ୍ଲିଷ୍ଟଚେଷ୍ଟିତମ୍ ।। ୫-୧୩-
ପରେ ଗୋପୀମାନେ ଦେଖିଲେ, କ୍ରୁଷ୍ଣ ଆସୁଛନ୍ତି, ତାଙ୍କର ପଦ୍ମପରି ମୁହଁ ଚମକୁଛି, ତିନି ଲୋକର ରକ୍ଷକ, ସହଜ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛନ୍ତି।
କାଚିଦାଲୋକ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦମାଯାନ୍ତମତିହର୍ଷିତା । କୂଷ୍ଣ୍ କୃଷ୍ଣେତି କୃଷ୍ଣେତି ପ୍ରାହ ନାନ୍ଯଦୁଦୈରଯତ୍ ।। ୫-୧୩-
ଏକ ଗୋପୀ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଅତି ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, 'କ୍ରୁଷ୍ଣ, କ୍ରୁଷ୍ଣ!' ବୋଲି ଚିତ୍କାର କଲେ; ଅନ୍ୟ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ।
କାଚିଦୂ ଭ୍ରୂ ଭଙ୍ଗୁରଂ କୃତ୍ଵା ଲଲାଟଫଲକଂ ହରିମ୍ । ଵିଲୋକ୍ଯ ନୈତ୍ରଭୃଙ୍ଗାଭ୍ଯାଂ ପପୌ ଯନ୍ମୁଖପଙ୍କଜମ୍ ।। ୫-୧୩-
ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ ଭୂମିକୁ ଭଙ୍ଗି ଭୂରୁ ଉଠାଇ, ଲଳାଟରେ ଚିହ୍ନ ଦେଇ, ହରିଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ପଦ୍ମକୁ ନେତ୍ରମାନେ ମଧୁମକୁ ଭଳି ପିଇଲେ।
କାଚିଦାଲୋକ୍ଯ ଗୋଵିନ୍ଦଂ ନିମୀଲିତ-ଵିଲୋଚନା । ତସ୍ଯୈଵ ରୂପଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତୀ ଯୋଗାରୂଢ଼େଵ ଚାବଭୌ ।। ୫-୧୩-
ଅନ୍ୟ ଗୋପୀ ଗୋବିନ୍ଦଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚକ୍ଷୁ ମୁଡ଼ି, ତାଙ୍କର ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ କରି, ଯୋଗରେ ଲୀନ ହୋଇଥିବା ପରି ଦେଖାଗଲେ।
ତତଃ କାଶ୍ଵିତ୍ ପ୍ରିଯାଲାପୈଃ କାଶ୍ଵିଦୂ ଭ୍ରୂ ଭଙ୍ଗଵୀକ୍ଷଣଃ । ନିନ୍ଯେଽନୁନଯମନ୍ଯାଞ୍ଚ କରସ୍ପର୍ଶେନ ମାଘଵଃ ।। ୫-୧୩-
ତାପରେ ମାଧବ କିଛିଙ୍କୁ ପ୍ରେମର କଥାରେ, କିଛିଙ୍କୁ ଭୂରୁ ଭଙ୍ଗି ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଆଉ କିଛିଙ୍କୁ ହାତ ଛୁଇଁ ମନ ହରିଲେ।
ତାଭିଃ ପ୍ରସନ୍ନଚିତ୍ତାମଭିର୍ଗୋପୀଭିଃ ସହ ସାଦରମ୍ । ରରାମ ରାସଗୋଷ୍ଠୀଭିରୁଦାରଚରିତୋ ହରିଃ ।। ୫-୧୩-
ସେ ଆନନ୍ଦିତ ମନ ଥିବା ଗୋପୀମାନେ ସହିତ, ହରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ଆଦର ସହ ରାସ ମଣ୍ଡଳରେ ଖେଳିଲେ।
ରାସମଣଡଲବନ୍ଧୋଽପି କୃଷ୍ଣପାର୍ଶ୍ଵମନୁଜୂଝତା । ଗୋପୀଜନେନ ନୈଵାଭୂଦେକସ୍ଥାନସ୍ଥିରାତ୍ମନା ।। ୫-୧୩-
ରାସ ମଣ୍ଡଳ ଗଠିତ ହେଲା ମଧ୍ୟ, ଗୋପୀମାନେ କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ପାଖରେ ରହିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରି, ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ ନାହିଁ।
ହର୍ତେ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ଚୈକୈକାଂ ଗୋପିକାଂ ରାସମଣଡଲୀମ୍ । ଚକାର ତତ୍କରସ୍ପର୍ଶ-ନିମୀଲିତଦୃଶଂ ହରିଃ ।। ୫-୧୩-
ହରି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୋପୀଙ୍କୁ ହାତ ଧରି, ରାସ ମଣ୍ଡଳ ଗଠନ କଲେ, ତାଙ୍କର ହାତର ସ୍ପର୍ଶରେ ଗୋପୀମାନେ ଚକ୍ଷୁ ମୁଡ଼ିଲେ।
ତତଃ ସ ଵଵୃତେ ରାସଶ୍ଵଲଦୂଵଲଯନିଃ ସ୍ଵନଃ । ଅନୁଯାତଶରତୂକାଵ୍ଯଗେଯଗୀତିରନୁକ୍ରମାତ୍ ।। ୫-୧୩-
ତାପରେ ରାସ ନୃତ୍ୟ ଶବ୍ଦ ହେଲା, ଚୁଡ଼ାର ଝଙ୍କାର ସହିତ, ଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ପରସ୍ପର ଅନୁସୃତିରେ ଚାଲିଲା।
କୃଷ୍ଣାଃ ଶରଜ୍ଵନ୍ଦ୍ରମସଂ କୌମୁଦୀଂ କୁମୁଦାକରମ୍ । ଜଗୌ ଗୋପୀଜନସ୍ତ୍ଵେକଂ କୂଷ୍ଣନାମ ପୁନଃ ପୁନଃ ।। ୫-୧୩-
ଗୋପୀମାନେ କ୍ରୁଷ୍ଣ, ଶରଦ ଚନ୍ଦ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ରାଲୋକ ଓ କମଳପୋଖରୀ ଉପରେ ଗୀତ ଗାଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସବୁବେଳେ କ୍ରୁଷ୍ଣଙ୍କ ନାମକୁ ପୁନଃପୁନଃ ଉଚ୍ଚାର କଲେ।
ପରିଵର୍ତ୍ତଶ୍ରମେଣୋକ ଚଲଦୂଵଲଯଲାପିନୀମ୍ । ଦଦୌ ବାହୁଲତାଂ ସ୍କନ୍ଧେ ଗୋପୀ ମଧୁନିଘାତିନଃ ।। ୫-୧୩-
ଘୂର୍ଣ୍ଣନର କ୍ଳାନ୍ତିରେ, ଚୁଡ଼ା ଝଙ୍କାର ହେଉଥିବାବେଳେ, ଏକ ଗୋପୀ ମଧୁ ନିଘାତୀଙ୍କ ଶ୍ରୀକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କର ଲତାପରି ହାତ ରଖିଲେ।
କାଚିତ୍ ପ୍ରଵିଲସଦୂବାହୁଃ ପରିରଭ୍ଯ ଚୁଚୁମ୍ବ ତମ୍ । ଗୋପୀ ଗୀତସ୍ତୁତିଵ୍ଯାଜ-ନିପୁଣା ମଧୁସୂଦନମ୍ ।। ୫-୧୩-
ଏକ ଗୋପୀ ଚମକୁଥିବା ହାତରେ, ହରିଙ୍କୁ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି ଚୁମ୍ବନ କଲେ, ଗୀତ ଓ ସ୍ତୁତିରେ ଚତୁର ଭାବେ ମଧୁସୂଦନଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଗୋପୀ-କପୋଲ-ସଂଶ୍ଲେଷମଭିପତ୍ଯ ହରେଭୁର୍ଜୌ । ପୁଲକୋଦୂଗମଶସ୍ଯାଯ ସ୍ଵେଦାମ୍ବୁଘନତାଂ ଗତୌ ।। ୫-୧୩-
ଗୋପୀଙ୍କ ଗାଲ ହରିଙ୍କ ଗାଲ ସହିତ ଲଗିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ହାତରେ କୁମୁଦି ଉଠିଗଲା ଓ ଘନ ଘନ ଘମ ଜମିଗଲା।
ରାସଗେଯଂ ଜଗୌ କୃଷ୍ଣେତି ଯାଵତ୍ ତାରତରଧ୍ଵନିଃ । ସାଧୁ କୃଷ୍ଣେତି କୃଷ୍ଣେତିତାଵତ୍ ତା ଦ୍ରିଗୁଣଂ ଅଗୁଃ ।। ୫-୧୩-
ରାସ ଗୀତ ଗାଇଯାଉଥିବାବେଳେ, 'କ୍ରୁଷ୍ଣ' ଶବ୍ଦ ଉଚ୍ଚାରଣ ଉପରେ ଉପରେ ଉଠିଗଲା; 'ସାଧୁ କ୍ରୁଷ୍ଣ, କ୍ରୁଷ୍ଣ' ବୋଲି ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ତିନି ଗୁଣ ଅଧିକ ହେଲା।
ଗତେ ତୁ ଗମନଂ ଚକ୍ରୁ ର୍ଵଲନେ ସମ୍ମୁଖଂ ଯଯୁଃ । ପ୍ରତିଲୋମାନୁଲୋମାବ୍ଯାଂ ଭେଜୁର୍ଗୋପାଙ୍ଗନା ହରିମ୍ ।। ୫-୧୩-
ସେ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଗୋପୀମାନେ ସାମ୍ନାକୁ ଆଗେଇ, ହରିଙ୍କୁ ପ୍ରତିଲୋମ ଓ ଅନୁଲୋମ ଦୁଇପରି ଆସିଗଲେ।
ସ ତଥା ସହ ଗୋପୀଭୀ ରରାମ ମଘୁସୂଦନଃ । ଯଥାବ୍ଦକୋଟିପ୍ରମିତଃ କ୍ଷଣସ୍ତେନ ଵିନାମଵତ୍ ।। ୫-୧୩-
ମଧୁସୂଦନ ଗୋପୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଏପରି ଆନନ୍ଦରେ ରମିଲେ, ଯେଉଁ କ୍ଷଣଟି ଦଶ କୋଟି ବର୍ଷ ଭଳି ଦୀର୍ଘ ଲାଗିଗଲା ।
ତା ଵାର୍ଯ୍ଯମାଣାଃ ପତିଭିଃ ପିତୃଭିର୍ଭ୍ରାତୃଭିସ୍ତଥା । କୃଷ୍ଣାଂ ଗୋପାଙ୍ଗନା ରାତ୍ରୌ ରମଯନ୍ତି ରତିପ୍ରିଯାଃ ।। ୫-୧୩-
ଗୋପାଙ୍ଗନାମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ରମିବାକୁ ଭଲପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ପତି, ପିତା ଓ ଭାଇମାନେ ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ରାତିରେ କୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ।
ସୋଽପି କୈଶୋରକଵଯୋ ମାନଯନ୍ ମଧୁସୂଦନଃ । ରେମେ ତାଭିରମେଯାତ୍ମା କ୍ଷପାସୁ କ୍ଷପିତାହିତଃ ।। ୫-୧୩-
ମଧୁସୂଦନ, ଯେଉଁଠାରେ ଯୁବତୀମାନଙ୍କର ଭାବକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ, ଯାହାର ସ୍ୱଭାବ ଅପରିମାପ୍ତ, ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ ରାତିଗୁଡିକୁ କ୍ଷଣ ଭଳି ଅନୁଭବ କରି ଆନନ୍ଦ କରିଲେ ।
ତଦ୍ଭର୍ତ୍ତୃଷୁ ତଥା ତାସୁ ସର୍ଵ୍ଵଭୂତେଷୁ ଚେଶ୍ଵରଃ । ଆତ୍ମଖରୂପରୂପୋଽସୌ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ସର୍ଵ୍ଵମଵସ୍ଥିତଃ ।। ୫-୧୩-
ପ୍ରଭୁ, ଯାହାର ରୂପ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ, ସେ ତାଙ୍କର ପତିମାନେ, ଗୋପୀମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ବ୍ୟାପି ରଖିଛନ୍ତି ।
ଯଥା ସମସ୍ତଭୂତେଷୁ ନଭୋଽଗ୍ରିଃ ପୃଥିଵୀ ଜଲମ୍ । ଵାଯୁଶ୍ଵାତ୍ମା ତଥୈଵାସୌ ଵ୍ଯାପ୍ଯ ସର୍ଵ୍ଵମଵସ୍ଥିତଃ ।। ୫-୧୩-
ଯେପରି ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ପୃଥିବୀ, ପାଣି ଓ ବାୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପି ଅଛି, ସେପରି ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି ଅଛନ୍ତି ।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ। ପ୍ରଦୋଷାଗ୍ରେ କଦାଚିତ୍ତୁ ରାସାସକ୍ତେ ଜନାର୍ଦନେ। ତ୍ରାସଯନ୍ସମଦୋ ଗୋଷ୍ଠମରିଷ୍ଟସ୍ସମୁପାଗମତ୍
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଏକ ଦିନ ସନ୍ଧ୍ୟାର ଆରମ୍ଭରେ, ଜନାର୍ଦ୍ଦନ ରାସରେ ଲଗ୍ନ ଥିବାବେଳେ, ଅରିଷ୍ଟ ଗୋପମାନଙ୍କ ଗାଁକୁ ଭୟ ଦେଇ ଆସିଗଲା ।
ସ ତୋଯତୋଯଦଚ୍ଛାଯସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣଶୃଂଗୋର୍କଲୋଚନଃ। ଖୁରାଗ୍ରପାତୈରତ୍ଯର୍ଥଂ ଦାରଯନ୍ଧରଣୀତଲମ୍
ସେ, ବର୍ଷା ମେଘର ଛାୟା ଭଳି ଦେହ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଶୃଙ୍ଗ ଓ ଭୟଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ, ଖୁରର ଆଗୁଁ ଦେଇ ଭୂମିକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାଙ୍ଗିଦେଲା ।
ଲେଲିହାନସ୍ସନିଷ୍ପେଷଂ ଜିହ୍ଵଯୋଷ୍ଠୌ ପୁନଃପୁନଃ। ସଂରଂଭାଵିଦ୍ଧଲାଂଗୂଲଃ କଠିନସ୍କଂଧବଂଧନଃ
ସେ, ଜିଭା ଦେଇ ମୁହଁକୁ ବାରମ୍ବାର ଚାଟିଲା, ରୋଷରେ ଲାଙ୍ଗୁଳ ଫୁଲିଗଲା, ଦେହ ଦୃଢ ଭାବରେ ବନ୍ଧା, ଅତି ରୁଦ୍ର ଭାବରେ ଚାଲିଲା ।
ଉଦଗ୍ରକକୁଦାଭୋଗପ୍ରମାଣୋ ଦୁରତିକ୍ରମଃ। ଵିଣ୍ମୂତ୍ରଲିପ୍ତପୃଷ୍ଠାଂଗୋ ଗଵାମୁଦ୍ଵେଗକାରକଃ
ଉଚ୍ଚ କୁହୁଡ଼, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ, ପଛ ଦେହ ଗୋବର ଓ ପିଶି ଦେଇ ଛାପି, ଗାଁ ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟ ଫେଲିଲା ।
ପ୍ରଲଂବକଂଠୋଽତିମୁଖସ୍ତରୁଖାତାଂକିତାନନଃ। ପାତଯନ୍ସ ଗଵାଂ ଗର୍ଭାନ୍ଦୈତ୍ଯୋ ଵୃଷଭରୂପଧୃକ୍
ଲଟକିଥିବା ଗଳା, ବଡ଼ ମୁହଁ, ଗଛର ଘାଏରେ ଚିହ୍ନିତ ମୁହଁ, ଏହି ବୃଷ ଆକାର ଦେହର ଦେମନ ଗାଁ ମାନଙ୍କ ଛୋଟ ଛୋଟ ଛାଉଁ ମାନଙ୍କୁ ଫିଙ୍ଗିଦେଲା ।