କୃଷ୍ଣସ୍ତାନୁତ୍ସୁକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋପାନୁତ୍ସଵଲାଲସାନ୍ । କୌତୂହଲାଦିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାହ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ମହାମତିଃ ।। ୫-୧୦-
କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖି, ମନରେ କୌତୁହଳ ନେଇ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୋଽଯଂ ଶକ୍ରମହୋ ନାମ ଯେନ ଵୋ ହର୍ଷ ଆଗତଃ । ପ୍ରାହ ତଂ ନନ୍ଦଗୋପଶ୍ଵ ପୃଚ୍ଛନ୍ତମତିସାଦରମ୍ ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ତୁମେ ଏତେ ଖୁସି ହେଉଛ?” ବଡ଼ ଆଦର ସହିତ କୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ମେଘାନାଂ ପଯସାଂ ଚେଶୋ ଦେଵରାଜଃ ଶତକ୍ରତୁଃ । ତେନ ସଞ୍ଚୋଦିତା ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯମ୍ବୁମଯଂ ରସମ୍ ।। ୫-୧୦-
ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ମେଘ ଓ ପାଣିର ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା। ସେ ମେଘମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି, ଯାହାରେ ସେମାନେ ବର୍ଷା ଦେଇ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।”
ତଦ୍ଵୃଷ୍ଟିଜନିତଂ ଶସ୍ଯଂ ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ଦେହିନଃ । ଵର୍ତ୍ତଯାମୋପଯୁଞ୍ଜାନାସ୍ତର୍ପଯାମଶ୍ଵ ଦେଵତାଃ ।। ୫-୧୦-
“ସେଇ ବର୍ଷାରୁ ଧାନ-ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଶସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଉଛୁ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ନିବେଦନ କରୁଛୁ।”
କ୍ଷୀରଵତ୍ଯ ଇମା ଗାଵୋ ଵତ୍ସଵତ୍ଯଶ୍ଵ ନିର୍ଵୃତାଃ । ତେନ ସଂଵର୍ଦ୍ଧିତୈଃ ଶସ୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ଟାସ୍ତୁଷ୍ଟା ଭଵନ୍ତି ଵୈ ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଓ ବଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି; ବର୍ଷାରେ ଉଗୁଥିବା ଶସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।”
ନାସସ୍ଯା ନାତୃଣା ଭୂମିର୍ନ ବୁଭୁକ୍ଷାର୍ଦ୍ଦିତୋ ଜନଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତୋ ବଲାହକାଃ ।। ୫-୧୦-
“ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ମେଘ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଘାସ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେହି ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।”
ଭୌମମେତତ୍ ପଯୋ ଦୁଗ୍ଧଂ ଗୋଭିଃ ସୂର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଵାରିଦଃ । ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଃ ସର୍ଵ୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଭଵାଯ ଭୁଵି ଵର୍ଷତି ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଦେଉଛନ୍ତି, ମେଘମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପାଣି, ଓ ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।”
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଵୃଷି ରାଜାନଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ଶକ୍ର ମୁଦା ଯୁତାଃ । ମଖୈଃ ସୁରେଶମର୍ଚ୍ଚନ୍ତି ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ମାନଵାଃ ।। ୫-୧୦-
“ଏହିକାରଣରୁ ବର୍ଷାକାଳରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଳି ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି; ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରୁଛୁ।”
ନନ୍ଦଗୋପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ଶକ୍ରପୂଜନେ । କୋପାଯ ତ୍ରିଦଶେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାହ ଦାମୋଦରସ୍ତଦା ।। ୫-୧୦-
ନନ୍ଦଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରପୂଜା ବିଷୟର କଥା ଶୁଣି, ଦାମୋଦର ସେତିବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିବା ପାଇଁ କଥା କହିଲେ।
ନ ଵଯଂ କୃଷିକର୍ତ୍ତାରୋ ଵାଣିଜ୍ଯଜୀଵନୋ ନ ଚ । ଗାଵୋଽସ୍ମଦ୍ଦୈଵତଂ ତାତ! ଵଯଂ ଵନଚରା ଯତଃ ।। ୫-୧୦-
“ଆମେ କୃଷକ ନୁହେଁ, ବା ବ୍ୟବସାୟ କରି ଜୀବନ ଚାଲାଉ ନାହିଁ; ବାପା, ଗାଈମାନେ ଆମର ଦେବତା, କାରଣ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛୁ।”
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତ୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିସ୍ତଥାପରା । ଵିଦ୍ଯାଚତୁଷ୍ଟଯଂ ତ୍ଵେତତ୍ ଵାର୍ତ୍ତାମତ୍ର ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ ।। ୫-୧୦-
“ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର, ତିନି ବେଦ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଶାସନ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଶିକ୍ଷା ଅଛି; ଏଠାରେ ବ୍ୟବସାୟ ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
କୃଷିର୍ଵଣିଜ୍ଯା ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତୃତୀଯଂ ପଶୁପାଲନମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯେକା ମହାଭାଗ! ଵାର୍ତ୍ତା ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯାଶ୍ରଯା ।। ୫-୧୦-
“କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ତୃତୀୟ ହେଉଛି ପଶୁପାଳନ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା; ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବ୍ୟବସାୟ ଏହି ତିନି ଉପାୟରେ ଆଧାରିତ ଏକ ଶିକ୍ଷା।”
କର୍ଷକାଣାଂ କୃଷିର୍ଵୃତ୍ତିଃ ପଣଯଂ ଵିପଣିଜୀଵିନାମ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ଗାଃ ପରା ଵୃତ୍ତିର୍ଵାର୍ତ୍ତାଭେଦୈରିଯଂ ତ୍ରିଭିଃ ।। ୫-୧୦-
“କୃଷକଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି ଜୀବିକା, ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବସାୟ, ଆମ ପାଇଁ ଗାଈ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜୀବିକା; ଏହିପରି ବ୍ୟବସାୟ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ।”
ଵିଦ୍ଯଯା ଯୋ ଯଯା ଯୁକ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ସ ଦୈଵତଂ ମହତ୍ । ସୈଵ ପୂଜ୍ଯାର୍ଚ୍ଚନୀଯା ଚ ସୈଵ ତସ୍ଯୋପକାରିକା ।। ୫-୧୦-
“ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଯେଉଁ ଲୋକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେଇ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା; ସେଇ ପୂଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ମାନିତ, କାରଣ ସେଇ ତାଙ୍କର ସହାୟ।”
ଯୋ ଯସ୍ଯ ଫଲମଶ୍ନନ୍ ଵୈ ପୂଜଯତ୍ଯପରଂ ନରଃ । ଇହ ଚ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚୈଵାସୌ ନ ତଦାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍ ।। ୫-୧୦-
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଜିନିଷ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ କେବେ ଭଲ ଫଳ ପାଉନାହିଁ।
କୃଷ୍ଯାନ୍ତା ପ୍ରଥିତା ସୀମା ସୀମାନ୍ତଞ୍ଚ ପୁନର୍ଵନମ୍ । ଵନାନ୍ତା ଗିରଯଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ତେ ଚାସ୍ମାକଂ ପରା ଗତିଃ ।। ୫-୧୦-
ଖେତର ସୀମା, ସୀମା ପରେ ଅଟବା, ଅଟବା ପରେ ପାହାଡ଼—ଏସବୁ ଆମର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ।
ନ ଦ୍ଵାରବନ୍ଧାଵରଣା ନ ଗୃହକ୍ଷେତ୍ରିଣସ୍ତଥା । ସୁଖିନସ୍ତ୍ଵଖିଲେ ଲୋକେ ଯଥା ଵୈ ଚକ୍ରଚାରିଣଃ ।। ୫-୧୦-
ଏଠି କୌଣସି ଦ୍ୱାର, ଚାରିଦିଗ ଘେରା, ଘରମାଳିକ କିମ୍ବା ଜମିମାଳିକ ନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିବାମାନେ ପରି ଖୁସି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।
ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଗିରଯଶ୍ଚୈଵ ଵନୋଽସ୍ମିନ୍ କାମରୂପିଣଃ । ତତ୍ତଦ୍ରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ରମନ୍ତେ ସ୍ଵେଷୁ ସାନୁଷୁ ।। ୫-୧୦-
ଏହି ପାହାଡ଼ ଓ ଅଟବାରେ ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ନେଇ ନିଜ ମାଟିରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।
ଯଦା ଚୈତେ ପ୍ରବାଧ୍ଯନ୍ତେ ତେଷାଂ ଯେ କାନନୌକସଃ । ତଦା ସିଂହାଦିରୂପୈସ୍ତାନ୍ ଘାତଯନ୍ତି ମହୀଧରାଃ ।। ୫-୧୦-
ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଖାଡ଼ି ଦିଆଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅଟବାରେ ରହୁଥିବାମାନେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇ ମାରାଯାନ୍ତି।
ଗିରିଯଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଗୋଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତ୍ଯତାମ୍ । କିମସ୍ମାକଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଗାଵଃ ଶୈଲାଶ୍ଵ ଦେଵତାଃ ।। ୫-୧୦-
ସେହିପାଇଁ ପାହାଡ଼ ପୂଜା ଓ ଗାଈ ପୂଜା କରାଯାଉ; ଆମକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ କ'ଣ କାମ? ଗାଈ, ପାହାଡ଼, ଘୋଡ଼ା ଓ ଦେବତାମାନେ ଆମର।
ମନ୍ତ୍ରଯଜ୍ଞପରା ଵିପ୍ରାଃ ସୀତାଯଜ୍ଞାଶ୍ଵ କର୍ଷକାଃ । ଗିରି-ଗୋଯଜ୍ଞଶୀଲାଶ୍ଵ ଵଯମଦ୍ରିଵନାଶ୍ରଯାଃ ।। ୫-୧୦-
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମନ୍ତ୍ର ଯଜ୍ଞରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, ଚାଷୀମାନେ ଚାଷ ଯଜ୍ଞରେ; ଆମେ ପାହାଡ଼ ଓ ଗାଈ ପୂଜାରେ ଲାଗିଛୁ, ଅଟବା ଓ ପାହାଡ଼ରେ ରହୁଛୁ।
ତସ୍ମାଦ୍ ଗୋଵର୍ଦ୍ଧନଃ ଶୈଲୋ ଭଵଦ୍ଭିର୍ଵିଵିଧାର୍ହଣୈଃ । ଅର୍ଚ୍ଚ୍ଯତାଂ ପୂଜ୍ଯତାଂ ମେଧ୍ଯାନ୍ ପଶୂନ୍ ହତ୍ଵା ଵିଧାନତଃ ।। ୫-୧୦-
ସେହିପାଇଁ ଗୋବର୍ଦ୍ଧନ ପାହାଡ଼କୁ ବିଭିନ୍ନ ଦାନଦ୍ୱାରା ପୂଜା କର; ବିଧିମତେ ପବିତ୍ର ପଶୁ ବଳି ଦିଅ।
ସର୍ଵ୍ଵଘୋଷସ୍ଯ ସନ୍ଦୋହୋ ଗୃହ୍ଯତାଂ ମା ଵିଚାର୍ଯ୍ଯତାମ୍ । ଭୋଜ୍ଯନ୍ତାଂ ତେନ ଵୈ ଵିପ୍ରାସ୍ତଥା ଯେ ଚାଭିଵାଞ୍ଛକାଃ ।। ୫-୧୦-
ସମସ୍ତ ଗ୍ରାମର ଜିନିଷ ଏକଠା କର, ଭାବିବାକୁ ଦରକାର ନାହିଁ; ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଯେଉଁମାନେ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏହା ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ।
ତତ୍ରାର୍ଚିତେ କୃତେ ହୋମେ ଭୋଜିତେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଷୁ । ଶରତ୍ପୁଷ୍ପକୃତାପୀଡ଼ାଃ ପରିଗଚ୍ଛନ୍ତୁ ଗୋଗଣାଃ ।। ୫-୧୦-
ଯେତେବେଳେ ପୂଜା ହେବ, ହୋମ ହେବ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବେ, ଶରତ୍କାଳର ଫୁଲ ମାଳା ପିନ୍ଧି ଗାଈମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଘୁରୁନ୍ତୁ।
ଏତନ୍ମମ ମତଂ ଗୋପାଃ ସମ୍ପ୍ରୀତ୍ଯା କ୍ରିଯତେ ଯଦି । ତତଃ କୃତା ଭଵେତ୍ ପ୍ରୀତିର୍ଗଵାମଦ୍ରେସ୍ତଥା ମମ ।। ୫-୧୦-
ମୋ ଏହି ମତ ଗୋପମାନେ ଆନନ୍ଦରେ କରିଲେ, ତେବେ ଗାଈ, ପାହାଡ଼ ଓ ମୋ ପାଇଁ ଖୁସି ହେବ।
ଇତି ତସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ନନ୍ଦାଦ୍ଯାସ୍ତେ ଵ୍ରଜୌକସଃ । ପ୍ରୀତ୍ଯୁତ୍ଫୁଲ୍ଲମୁଖା ଵିପ୍ର! ସାଧୁ ସାଧ୍ଵିତ୍ଯଥାବ୍ରୁଵନ୍ ।। ୫-୧୦-
ଏହି କଥା ଶୁଣି ନନ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ମୁହଁ ଫୁଲି ଆନନ୍ଦରେ, 'ଭଲ କହିଛ' ବୋଲି କହିଲେ।
ଶୋଭନଂ ତେ ମତଂ ଵତ୍ସ! ଯଦେତଦ୍ଭଵତୋଦିତମ୍ । ତତ୍ କରିଷ୍ଯାମହେ ସର୍ଵ୍ଵଂ ଗିରିଯଜ୍ଞଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତ୍ଯତାମ୍ ।। ୫-୧୦-
ତୁମର ମତ ବହୁତ ଭଲ, ବାପା; ଯେପରି କହିଛ, ସେପରି ସବୁ କରିବୁ; ପାହାଡ଼ ପୂଜା ଆରମ୍ଭ ହେଉ।
ତଥା ଚ କୃତଵନ୍ତସ୍ତେ ଗିରିଯଜ୍ଞଂ ଵ୍ରଜୌକସଃ । ଦଧି-ପାଯସ-ମାଂସାଦ୍ଯୈର୍ଦଦୁଃ ଶୈଲବଲିଂ ତତଃ ।। ୫-୧୦-
ଏପରି ଭାବେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ପାହାଡ଼ ପୂଜା କଲେ; ଦହି, ଖିର, ମାଂସ ଓ ଅନ୍ୟ ଜିନିଷ ପାହାଡ଼କୁ ଦାନ କଲେ।
ଦ୍ଵିଜାଂଶ୍ଚ ଭୋଜଯାମାସୁଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ । ଅନ୍ଯାନପ୍ଯାଗତାନିତ୍ଥଂ କୃଷ୍ଣେନୋକ୍ତଂ ଯଥା ପୁରା ।। ୫-୧୦-
ସେମାନେ ଶତେ ହଜାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ଆସିଥିବାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୋଜନ କରାଇଲେ, ପୂର୍ବରୁ କୃଷ୍ଣ ଯେପରି କହିଥିଲେ।
ଗାଵଃ ଶୈଲଂ ତତଶ୍ଚକ୍ରୁରର୍ଚିତାସ୍ତାଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ଋଷଭାଶ୍ଚାପି ନର୍ଦ୍ଦନ୍ତଃ ସତୋଯା ଜଲଦା ଇଵ ।। ୫-୧୦-
ତାପରେ ପୂଜିତ ଗାଈମାନେ ପାହାଡ଼କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କଲେ; ବୃଷଭମାନେ ଗର୍ଜନ କରୁଥିଲେ, ମେଘ ଭଳି ଶବ୍ଦ ହେଉଥିଲା।