ତାରକା ଵିମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ରରାଜାଖଣ୍ଡମଣ୍ଡଲଃ । ଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚରମଦେହାତ୍ମା ଯୋଗୀ ସାଧୁକୁଲେ ଯଥା ।। ୫-୧୦-
ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ତାରାମାନେ ଅଖଣ୍ଡ ଆଲୋକରେ ତେଜିଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଚଳିଗଲେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବା ଯୋଗୀ ସାଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି।
ଶନକୈଃ ଶନକୈସ୍ତୀରଂ ତତ୍ଯଜୁଶ୍ଵ ଜଲାଶଯାଃ । ମମତ୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରପୁତ୍ରାଦିରୂଢ଼ମୁଚ୍ଚୈର୍ଯଥା ବୁଧାଃ ।। ୫-୧୦-
ଧୀରେ ଧୀରେ ପୋଖରୀର ପାଣି କୂଳ ଛାଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୁଅ ଓ ଜମିର ଆସକ୍ତି ଉପରେ ଉଠି, ମମତା ଛାଡ଼ନ୍ତି।
ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତୈଃ ସରୋଽମ୍ଭୋଭିର୍ହଂସା ଯୋଗଂ ପୁନର୍ଯଯୁଃ । କ୍ଲେଶୈଃ କୁଯୋଗିନୋଽଶେଷୈରନ୍ତରାଯହତା ଇଵ ।। ୫-୧୦-
ଯେଉଁ ପହିଲା ପୋଖରୀ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେଇ ହଂସମାନେ ପୁଣି ତାହାକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଜୟ କରି ପୁଣି ଏକତା ପାଆନ୍ତି।
ନିଭୃତୋଽଭଵଦତ୍ଯର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ରଃ ସ୍ତିମିତୋଦକଃ । କ୍ରମାଵାପ୍ତମହାଯୋଗୋ ନିଶ୍ଵଲାତ୍ମା ଯଥା ଯତିଃ ।। ୫-୧୦-
ସମୁଦ୍ର ବହୁତ ଶାନ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ତାହାର ପାଣି ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା, ଯେପରି ଏକ ଯତି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ମହାଯୋଗ ପାଇଁ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥାଏ।
ସର୍ଵ୍ଵତ୍ରାତିପ୍ରସନ୍ନାନି ସଲିଲାନି ତଦାଭଵନ୍ । ଜ୍ଞାତେ ସର୍ଵ୍ଵଗତେ ଵିଷ୍ଣୌ ମନାଂସୀଵ ସୁମେଧସାମ୍ ।। ୫-୧୦-
ସମସ୍ତଠାରେ ପାଣି ବହୁତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା, ଯେପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ବଭୂଵ ନିର୍ମ୍ମଲଂ ଵ୍ଯୋମ ଶରଦା ଧ୍ଵସ୍ତତୋଯଦମ୍ । ଯୋଗାଗ୍ନିଦଗ୍ଧକ୍ଲେଶୌଘଂ ଯୋଗିନାମିଵ ମାନସମ୍ ।। ୫-୧୦-
ଶରତ୍ ଋତୁରେ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ହେଲା, ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ, ଯେପରି ଯୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ଦହିଯିବା ପରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସୂର୍ଯ୍ଯାଂଶୁଜନିତଂ ତାପଂ ନିନ୍ଯଂ ତାରାପତିଃ ଶମମ୍ । ଅହଙ୍କାରୋଦ୍ଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଵେକଃ ସୁମହାନିଵ ।। ୫-୧୦-
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତାପକୁ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, ସେପରି ବଡ଼ ବିବେକ ଆହଂକାରରୁ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଶମ କରେ।
ନଭସୋଽଭ୍ରାନ୍ ଭୁଵଃ ପଙ୍କାନ୍ କାଲୁଷ୍ଯଂ ଚାମ୍ଭସଃ ଶରତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାର ଇଵାହରତ୍ ।। ୫-୧୦-
ଶରତ୍କାଳରେ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ମାଟିରୁ କାଦ, ଓ ପାଣିରୁ ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଯେପରି ଉଠାଯାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟରୁ ପଛେଇ ନେଇଯିବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଣାଯାମ ଇଵାମ୍ଭୋଭିଃ ସରସାଂ କୃତପୂରକୈଃ । ଅଭ୍ଯସ୍ଯତେଽନୁଦିଵସଂ ରେଚକାକୁମ୍ଭକାଦିଭିଃ ।। ୫-୧୦-
ଯେପରି ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଛାଡ଼ିବା ଓ ଧରିବା ଦ୍ୱାରା ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣି ଭରାଯାଏ ଓ ଖାଲି କରାଯାଏ, ସେପରି ଏହି କାମ ଦିନକୁ ହେଉଛି।
ଵିମଲାମ୍ବରନକ୍ଷତ୍ରେ କାଲେ ଚାଭ୍ଯାଗତେ ଵ୍ରଜେ। ଦଦର୍ଶେନ୍ଦ୍ରମହାରମ୍ଭାଯୌଦ୍ଯତାଂସ୍ତାନ୍ ଵ୍ରଜୌକସଃ ।। ୫-୧୦-
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଗଲା ଓ ଋତୁ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ଭୃଜର ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
କୃଷ୍ଣସ୍ତାନୁତ୍ସୁକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋପାନୁତ୍ସଵଲାଲସାନ୍ । କୌତୂହଲାଦିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାହ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ମହାମତିଃ ।। ୫-୧୦-
କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖି, ମନରେ କୌତୁହଳ ନେଇ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୋଽଯଂ ଶକ୍ରମହୋ ନାମ ଯେନ ଵୋ ହର୍ଷ ଆଗତଃ । ପ୍ରାହ ତଂ ନନ୍ଦଗୋପଶ୍ଵ ପୃଚ୍ଛନ୍ତମତିସାଦରମ୍ ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ତୁମେ ଏତେ ଖୁସି ହେଉଛ?” ବଡ଼ ଆଦର ସହିତ କୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ମେଘାନାଂ ପଯସାଂ ଚେଶୋ ଦେଵରାଜଃ ଶତକ୍ରତୁଃ । ତେନ ସଞ୍ଚୋଦିତା ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯମ୍ବୁମଯଂ ରସମ୍ ।। ୫-୧୦-
ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ମେଘ ଓ ପାଣିର ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା। ସେ ମେଘମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି, ଯାହାରେ ସେମାନେ ବର୍ଷା ଦେଇ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।”
ତଦ୍ଵୃଷ୍ଟିଜନିତଂ ଶସ୍ଯଂ ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ଦେହିନଃ । ଵର୍ତ୍ତଯାମୋପଯୁଞ୍ଜାନାସ୍ତର୍ପଯାମଶ୍ଵ ଦେଵତାଃ ।। ୫-୧୦-
“ସେଇ ବର୍ଷାରୁ ଧାନ-ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଶସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଉଛୁ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ନିବେଦନ କରୁଛୁ।”
କ୍ଷୀରଵତ୍ଯ ଇମା ଗାଵୋ ଵତ୍ସଵତ୍ଯଶ୍ଵ ନିର୍ଵୃତାଃ । ତେନ ସଂଵର୍ଦ୍ଧିତୈଃ ଶସ୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ଟାସ୍ତୁଷ୍ଟା ଭଵନ୍ତି ଵୈ ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଓ ବଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି; ବର୍ଷାରେ ଉଗୁଥିବା ଶସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।”
ନାସସ୍ଯା ନାତୃଣା ଭୂମିର୍ନ ବୁଭୁକ୍ଷାର୍ଦ୍ଦିତୋ ଜନଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତୋ ବଲାହକାଃ ।। ୫-୧୦-
“ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ମେଘ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଘାସ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେହି ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।”
ଭୌମମେତତ୍ ପଯୋ ଦୁଗ୍ଧଂ ଗୋଭିଃ ସୂର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଵାରିଦଃ । ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଃ ସର୍ଵ୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଭଵାଯ ଭୁଵି ଵର୍ଷତି ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଦେଉଛନ୍ତି, ମେଘମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପାଣି, ଓ ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।”
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଵୃଷି ରାଜାନଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ଶକ୍ର ମୁଦା ଯୁତାଃ । ମଖୈଃ ସୁରେଶମର୍ଚ୍ଚନ୍ତି ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ମାନଵାଃ ।। ୫-୧୦-
“ଏହିକାରଣରୁ ବର୍ଷାକାଳରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଳି ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି; ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରୁଛୁ।”
ନନ୍ଦଗୋପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ଶକ୍ରପୂଜନେ । କୋପାଯ ତ୍ରିଦଶେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାହ ଦାମୋଦରସ୍ତଦା ।। ୫-୧୦-
ନନ୍ଦଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରପୂଜା ବିଷୟର କଥା ଶୁଣି, ଦାମୋଦର ସେତିବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିବା ପାଇଁ କଥା କହିଲେ।
ନ ଵଯଂ କୃଷିକର୍ତ୍ତାରୋ ଵାଣିଜ୍ଯଜୀଵନୋ ନ ଚ । ଗାଵୋଽସ୍ମଦ୍ଦୈଵତଂ ତାତ! ଵଯଂ ଵନଚରା ଯତଃ ।। ୫-୧୦-
“ଆମେ କୃଷକ ନୁହେଁ, ବା ବ୍ୟବସାୟ କରି ଜୀବନ ଚାଲାଉ ନାହିଁ; ବାପା, ଗାଈମାନେ ଆମର ଦେବତା, କାରଣ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛୁ।”
ଆନ୍ଵୀକ୍ଷିକୀ ତ୍ରଯୀ ଵାର୍ତ୍ତା ଦଣ୍ଡନୀତିସ୍ତଥାପରା । ଵିଦ୍ଯାଚତୁଷ୍ଟଯଂ ତ୍ଵେତତ୍ ଵାର୍ତ୍ତାମତ୍ର ଶୃଣୁଷ୍ଵ ମେ ।। ୫-୧୦-
“ତତ୍ତ୍ୱବିଚାର, ତିନି ବେଦ, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ଶାସନ—ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାରର ଶିକ୍ଷା ଅଛି; ଏଠାରେ ବ୍ୟବସାୟ ବିଷୟରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
କୃଷିର୍ଵଣିଜ୍ଯା ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ତୃତୀଯଂ ପଶୁପାଲନମ୍ । ଵିଦ୍ଯା ହ୍ଯେକା ମହାଭାଗ! ଵାର୍ତ୍ତା ଵୃତ୍ତିତ୍ରଯାଶ୍ରଯା ।। ୫-୧୦-
“କୃଷି, ବ୍ୟବସାୟ ଓ ତୃତୀୟ ହେଉଛି ପଶୁପାଳନ—ଏହି ତିନି ପ୍ରକାର ଜୀବିକା; ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ବ୍ୟବସାୟ ଏହି ତିନି ଉପାୟରେ ଆଧାରିତ ଏକ ଶିକ୍ଷା।”
କର୍ଷକାଣାଂ କୃଷିର୍ଵୃତ୍ତିଃ ପଣଯଂ ଵିପଣିଜୀଵିନାମ୍ । ଅସ୍ମାକଂ ଗାଃ ପରା ଵୃତ୍ତିର୍ଵାର୍ତ୍ତାଭେଦୈରିଯଂ ତ୍ରିଭିଃ ।। ୫-୧୦-
“କୃଷକଙ୍କ ପାଇଁ କୃଷି ଜୀବିକା, ବ୍ୟବସାୟୀଙ୍କ ପାଇଁ ବ୍ୟବସାୟ, ଆମ ପାଇଁ ଗାଈ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଜୀବିକା; ଏହିପରି ବ୍ୟବସାୟ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ବିଭକ୍ତ।”
ଵିଦ୍ଯଯା ଯୋ ଯଯା ଯୁକ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ସ ଦୈଵତଂ ମହତ୍ । ସୈଵ ପୂଜ୍ଯାର୍ଚ୍ଚନୀଯା ଚ ସୈଵ ତସ୍ଯୋପକାରିକା ।। ୫-୧୦-
“ଯେଉଁ ଶିକ୍ଷା ଯେଉଁ ଲୋକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରେ, ସେଇ ତାଙ୍କର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା; ସେଇ ପୂଜ୍ୟ ଓ ସମ୍ମାନିତ, କାରଣ ସେଇ ତାଙ୍କର ସହାୟ।”
ଯୋ ଯସ୍ଯ ଫଲମଶ୍ନନ୍ ଵୈ ପୂଜଯତ୍ଯପରଂ ନରଃ । ଇହ ଚ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚୈଵାସୌ ନ ତଦାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍ ।। ୫-୧୦-
ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର ଜିନିଷ ନେଇ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରେ, ସେ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ କେବେ ଭଲ ଫଳ ପାଉନାହିଁ।
କୃଷ୍ଯାନ୍ତା ପ୍ରଥିତା ସୀମା ସୀମାନ୍ତଞ୍ଚ ପୁନର୍ଵନମ୍ । ଵନାନ୍ତା ଗିରଯଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ତେ ଚାସ୍ମାକଂ ପରା ଗତିଃ ।। ୫-୧୦-
ଖେତର ସୀମା, ସୀମା ପରେ ଅଟବା, ଅଟବା ପରେ ପାହାଡ଼—ଏସବୁ ଆମର ଶେଷ ଆଶ୍ରୟ।
ନ ଦ୍ଵାରବନ୍ଧାଵରଣା ନ ଗୃହକ୍ଷେତ୍ରିଣସ୍ତଥା । ସୁଖିନସ୍ତ୍ଵଖିଲେ ଲୋକେ ଯଥା ଵୈ ଚକ୍ରଚାରିଣଃ ।। ୫-୧୦-
ଏଠି କୌଣସି ଦ୍ୱାର, ଚାରିଦିଗ ଘେରା, ଘରମାଳିକ କିମ୍ବା ଜମିମାଳିକ ନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଚକ୍ର ଘୁଞ୍ଚି ଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିବାମାନେ ପରି ଖୁସି ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି।
ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଗିରଯଶ୍ଚୈଵ ଵନୋଽସ୍ମିନ୍ କାମରୂପିଣଃ । ତତ୍ତଦ୍ରୂପଂ ସମାସ୍ଥାଯ ରମନ୍ତେ ସ୍ଵେଷୁ ସାନୁଷୁ ।। ୫-୧୦-
ଏହି ପାହାଡ଼ ଓ ଅଟବାରେ ଇଚ୍ଛାରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ନେଇ ନିଜ ମାଟିରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣାଯାଏ।
ଯଦା ଚୈତେ ପ୍ରବାଧ୍ଯନ୍ତେ ତେଷାଂ ଯେ କାନନୌକସଃ । ତଦା ସିଂହାଦିରୂପୈସ୍ତାନ୍ ଘାତଯନ୍ତି ମହୀଧରାଃ ।। ୫-୧୦-
ଯେତେବେଳେ ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉଖାଡ଼ି ଦିଆଯାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଅଟବାରେ ରହୁଥିବାମାନେ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ସିଂହ ଓ ଅନ୍ୟ ରୂପ ନେଇ ମାରାଯାନ୍ତି।
ଗିରିଯଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଯଂ ତସ୍ମାଦ୍ ଗୋଯଜ୍ଞଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତ୍ଯତାମ୍ । କିମସ୍ମାକଂ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣ ଗାଵଃ ଶୈଲାଶ୍ଵ ଦେଵତାଃ ।। ୫-୧୦-
ସେହିପାଇଁ ପାହାଡ଼ ପୂଜା ଓ ଗାଈ ପୂଜା କରାଯାଉ; ଆମକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ସହ କ'ଣ କାମ? ଗାଈ, ପାହାଡ଼, ଘୋଡ଼ା ଓ ଦେବତାମାନେ ଆମର।