ମୁଷ୍ଟିନା ସୋହନନ୍ମୂର୍ଧ୍ନି କୋପସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ । ତେନ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରହାରେଣ ବହିର୍ଯାତେ ଵିଲୋଚନେ ॥ ୫,୯.
କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ହୋଇ, ବଳରାମ ତାଙ୍କ ମୁଁଡ଼ିରେ ମୁଷ୍ଟି ଦେଇ ଘାତ କଲେ। ସେଇ ଘାତରେ ପ୍ରଳମ୍ବଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ଉଛଳିଯାଇଲା।
ସ ନିଷ୍କାସିତମସ୍ତିଷ୍କୋ ମୁଖାଚ୍ଛୋଣିତମୁଦ୍ଵମନ୍ । ନିପପାତ ମହୀପୃଷ୍ଠେ ଦତ୍ଯ ଵର୍ଯୋ ମମାର ଚ ॥ ୫,୯.
ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଏବଂ ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ବହିଲା। ସେ ଦାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ।
ପ୍ରଲଂବଂ ନିହତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବଲେନାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣା । ପ୍ରହୃଷ୍ଟାସ୍ତୁଷ୍ଟୁଵୁର୍ଗୌପାଃସାଧୁସାଧ୍ଵିତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍ ॥ ୫,୯.
ବଳରାମଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରଳମ୍ବ ନିହତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ଗୋପମାନେ ଖୁସି ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଏବଂ 'ଭଲ କଲ ଭଲ କଲ' ବୋଲି କହିଲେ।
ସଂସ୍ତୂଯମାନୋ ଗୋପୈସ୍ତୁ ରାମୋ ଦୈତ୍ଯେ ନିପାତିତେ । ପ୍ରଲଂବଂ ସହ କୃଷ୍ଣେନ ପୁନର୍ଗୋକୁଲମାଯଯୌ ॥ ୫,୯.
ଗୋପମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ହେବା ପରେ, ଦାନବ ପଡ଼ିଯିବା ପରେ, ବଳରାମ କୃଷ୍ଣ ସହିତ ପୁଣି ଗୋକୁଳକୁ ଫେରିଗଲେ।
ତଯୋଵିଂହରତୋସ୍ତତ୍ର ରାମ-କେଶଵଯୋର୍ଵ୍ରଜେ । ପ୍ରାଵୃଟ୍ ଵ୍ଯତୀତା ଵିକସତ୍-ସରୋଜା ଚାଭଵଚ୍ଛରତ୍ ।। ୫-୧୦-
ସେଠାରେ ବଳରାମ ଓ କେଶବ ବ୍ରଜରେ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଶେଷ ହେଲା ଏବଂ ଖିଲିଥିବା ଲୋଟସ ସହିତ ଶରତ୍ ଆସିଗଲା।
ଅଵାପୁସ୍ତାପମତ୍ଯର୍ଥଂ ଶଫର୍ଯ୍ଯଃ ପଲ୍ଵଲୋଦକେ । ପୁତ୍ରକ୍ଷେତ୍ରାଦିସକ୍ତେନ ମମତ୍ଵେନ ଯଥା ଗୃହୀ ।। ୫-୧୦-
ପୋଖରୀର ପାଣିରେ ମାଛମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଥିଲେ, ଯେପରିକି ଘରସ୍ଥ ଲୋକେ ପୁଅ ଓ ଜମିରେ ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତି ରଖି ଦୁଃଖ ପାଉଥାଏ।
ମଯୂରା ମୌନିସ୍ତସ୍ଥୁଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତମଦା ଵନେ । ଅସାରତାଂ ପରିଜ୍ଞାଯ ସଂସାରସ୍ଯେଵ ଯୋଗିନଃ ।। ୫-୧୦-
ମୟୂରମାନେ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିରବ ହୋଇ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଦାଲେ। ସେମାନେ ଜଣାଇଲେ ଯେ ଏହି ଜଗତ କିମ୍ବା ଜଙ୍ଗଲ ଶୂନ୍ୟ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ସଂସାରର ଅସାରତା ବୁଝନ୍ତି।
ଉତ୍ସୃଜ୍ଯ ଜଲସର୍ଵସ୍ଵଂ ନିର୍ମ୍ମଲାଃ ସିତମୂର୍ତ୍ତଯଃ । ତତ୍ଯଜୁଶ୍ଵାମ୍ବରଂ ମେଘା ଗୃହଂ ଵିଜ୍ଞାନିନୋ ଯଥା ।। ୫-୧୦-
ଶୁଭ୍ର ଏବଂ ପବିତ୍ର ମେଘମାନେ ସମସ୍ତ ପାଣି ଛାଡ଼ି ଆକାଶକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ନିଜ ଘର ଛାଡ଼ନ୍ତି।
ଶରତ୍ସୂର୍ଯ୍ଯାଂଶୁତପ୍ତାନି ଯଯୁଃ ଶୋଷ ସଂରାସି ଚ । ବହ୍ଵାଲମ୍ବି-ମମତ୍ଵେନ ହୃଦଯାନୀଵ ଦେହିନାମ୍ ।। ୫-୧୦-
ଶରତ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ପୋଖରୀମାନେ ଶୁଖିଯାଇଲା, ଯେପରି ଅତିରିକ୍ତ ଆସକ୍ତିରେ ଦେହୀମାନଙ୍କ ହୃଦୟ ଶୁଖିଯାଏ।
କୁମୁଦୈଃ ଶରଦମ୍ଭାଂସି ଯୋଗ୍ଯତାଲକ୍ଷଣଂ ଯଯୁଃ। ଅଵବୋଧୈର୍ମନାଂସୀଵ ସମ୍ବନ୍ଧମମଲାତ୍ମନାମ୍ ।। ୫-୧୦-
ଶରତ୍ ପାଣି ଲୋଟସ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଯଥାଯଥ ହେଲା, ଯେପରି ପବିତ୍ର ହୃଦୟ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମନ ବୁଝିବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ତାରକା ଵିମଲେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ରରାଜାଖଣ୍ଡମଣ୍ଡଲଃ । ଚନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚରମଦେହାତ୍ମା ଯୋଗୀ ସାଧୁକୁଲେ ଯଥା ।। ୫-୧୦-
ନିର୍ମଳ ଆକାଶରେ ତାରାମାନେ ଅଖଣ୍ଡ ଆଲୋକରେ ତେଜିଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଚଳିଗଲେ, ଯେପରି ଶୁଦ୍ଧ ଆତ୍ମା ଥିବା ଯୋଗୀ ସାଧୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହନ୍ତି।
ଶନକୈଃ ଶନକୈସ୍ତୀରଂ ତତ୍ଯଜୁଶ୍ଵ ଜଲାଶଯାଃ । ମମତ୍ଵଂ କ୍ଷେତ୍ରପୁତ୍ରାଦିରୂଢ଼ମୁଚ୍ଚୈର୍ଯଥା ବୁଧାଃ ।। ୫-୧୦-
ଧୀରେ ଧୀରେ ପୋଖରୀର ପାଣି କୂଳ ଛାଡ଼ିଲା, ଯେପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୁଅ ଓ ଜମିର ଆସକ୍ତି ଉପରେ ଉଠି, ମମତା ଛାଡ଼ନ୍ତି।
ପୂର୍ଵ୍ଵଂ ତ୍ଯକ୍ତୈଃ ସରୋଽମ୍ଭୋଭିର୍ହଂସା ଯୋଗଂ ପୁନର୍ଯଯୁଃ । କ୍ଲେଶୈଃ କୁଯୋଗିନୋଽଶେଷୈରନ୍ତରାଯହତା ଇଵ ।। ୫-୧୦-
ଯେଉଁ ପହିଲା ପୋଖରୀ ଛାଡ଼ିଥିଲେ, ସେଇ ହଂସମାନେ ପୁଣି ତାହାକୁ ଫେରିଲେ, ଯେପରି ଯୋଗୀମାନେ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ଜୟ କରି ପୁଣି ଏକତା ପାଆନ୍ତି।
ନିଭୃତୋଽଭଵଦତ୍ଯର୍ଥଂ ସମୁଦ୍ରଃ ସ୍ତିମିତୋଦକଃ । କ୍ରମାଵାପ୍ତମହାଯୋଗୋ ନିଶ୍ଵଲାତ୍ମା ଯଥା ଯତିଃ ।। ୫-୧୦-
ସମୁଦ୍ର ବହୁତ ଶାନ୍ତ ହେଲା ଏବଂ ତାହାର ପାଣି ନିଶ୍ଚଳ ହେଲା, ଯେପରି ଏକ ଯତି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ମହାଯୋଗ ପାଇଁ ନିଜକୁ ଶାନ୍ତ କରିଥାଏ।
ସର୍ଵ୍ଵତ୍ରାତିପ୍ରସନ୍ନାନି ସଲିଲାନି ତଦାଭଵନ୍ । ଜ୍ଞାତେ ସର୍ଵ୍ଵଗତେ ଵିଷ୍ଣୌ ମନାଂସୀଵ ସୁମେଧସାମ୍ ।। ୫-୧୦-
ସମସ୍ତଠାରେ ପାଣି ବହୁତ ସ୍ପଷ୍ଟ ଏବଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲା, ଯେପରି ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ।
ବଭୂଵ ନିର୍ମ୍ମଲଂ ଵ୍ଯୋମ ଶରଦା ଧ୍ଵସ୍ତତୋଯଦମ୍ । ଯୋଗାଗ୍ନିଦଗ୍ଧକ୍ଲେଶୌଘଂ ଯୋଗିନାମିଵ ମାନସମ୍ ।। ୫-୧୦-
ଶରତ୍ ଋତୁରେ ଆକାଶ ନିର୍ମଳ ହେଲା, ମେଘ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେବା ପରେ, ଯେପରି ଯୋଗ ଅଗ୍ନିରେ ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶ ଦହିଯିବା ପରେ ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ମନ ପବିତ୍ର ହୁଏ।
ସୂର୍ଯ୍ଯାଂଶୁଜନିତଂ ତାପଂ ନିନ୍ଯଂ ତାରାପତିଃ ଶମମ୍ । ଅହଙ୍କାରୋଦ୍ଭଵଂ ଦୁଃଖଂ ଵିଵେକଃ ସୁମହାନିଵ ।। ୫-୧୦-
ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ତାପକୁ ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରଦେବ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି, ସେପରି ବଡ଼ ବିବେକ ଆହଂକାରରୁ ହେଉଥିବା ଦୁଃଖକୁ ଶମ କରେ।
ନଭସୋଽଭ୍ରାନ୍ ଭୁଵଃ ପଙ୍କାନ୍ କାଲୁଷ୍ଯଂ ଚାମ୍ଭସଃ ଶରତ୍ । ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥେଭ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯାହାର ଇଵାହରତ୍ ।। ୫-୧୦-
ଶରତ୍କାଳରେ ଆକାଶରୁ ମେଘ, ମାଟିରୁ କାଦ, ଓ ପାଣିରୁ ଅଶୁଦ୍ଧିକୁ ଯେପରି ଉଠାଯାଏ, ସେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ବିଷୟରୁ ପଛେଇ ନେଇଯିବାକୁ ପ୍ରତ୍ୟାହାର କରାଯାଏ।
ପ୍ରାଣାଯାମ ଇଵାମ୍ଭୋଭିଃ ସରସାଂ କୃତପୂରକୈଃ । ଅଭ୍ଯସ୍ଯତେଽନୁଦିଵସଂ ରେଚକାକୁମ୍ଭକାଦିଭିଃ ।। ୫-୧୦-
ଯେପରି ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନେବା, ଛାଡ଼ିବା ଓ ଧରିବା ଦ୍ୱାରା ହ୍ରଦଗୁଡ଼ିକୁ ପାଣି ଭରାଯାଏ ଓ ଖାଲି କରାଯାଏ, ସେପରି ଏହି କାମ ଦିନକୁ ହେଉଛି।
ଵିମଲାମ୍ବରନକ୍ଷତ୍ରେ କାଲେ ଚାଭ୍ଯାଗତେ ଵ୍ରଜେ। ଦଦର୍ଶେନ୍ଦ୍ରମହାରମ୍ଭାଯୌଦ୍ଯତାଂସ୍ତାନ୍ ଵ୍ରଜୌକସଃ ।। ୫-୧୦-
ଯେତେବେଳେ ନିର୍ମଳ ଆକାଶ ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଦେଖାଗଲା ଓ ଋତୁ ଆସିଲା, ସେତେବେଳେ ସେ ଭୃଜର ଲୋକମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ବଡ଼ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି ନେଉଥିବା ଦେଖିଲେ।
କୃଷ୍ଣସ୍ତାନୁତ୍ସୁକାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗୋପାନୁତ୍ସଵଲାଲସାନ୍ । କୌତୂହଲାଦିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରାହ ଵୃଦ୍ଧାନ୍ ମହାମତିଃ ।। ୫-୧୦-
କୃଷ୍ଣ ଗୋପମାନେ ଉତ୍ସବ ପାଇଁ ଉତ୍ସାହିତ ଓ ଆନନ୍ଦିତ ଦେଖି, ମନରେ କୌତୁହଳ ନେଇ ବୃଦ୍ଧମାନେଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ।
କୋଽଯଂ ଶକ୍ରମହୋ ନାମ ଯେନ ଵୋ ହର୍ଷ ଆଗତଃ । ପ୍ରାହ ତଂ ନନ୍ଦଗୋପଶ୍ଵ ପୃଚ୍ଛନ୍ତମତିସାଦରମ୍ ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ଇନ୍ଦ୍ର କିଏ, ଯାହାଙ୍କ ନାମ ଶୁଣି ତୁମେ ଏତେ ଖୁସି ହେଉଛ?” ବଡ଼ ଆଦର ସହିତ କୃଷ୍ଣ ନନ୍ଦଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
ମେଘାନାଂ ପଯସାଂ ଚେଶୋ ଦେଵରାଜଃ ଶତକ୍ରତୁଃ । ତେନ ସଞ୍ଚୋଦିତା ମେଘା ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯମ୍ବୁମଯଂ ରସମ୍ ।। ୫-୧୦-
ନନ୍ଦ କହିଲେ: “ଇନ୍ଦ୍ର ହେଉଛନ୍ତି ମେଘ ଓ ପାଣିର ଦେବତା, ଦେବମାନଙ୍କର ରାଜା। ସେ ମେଘମାନେକୁ ଉତ୍ସାହିତ କରନ୍ତି, ଯାହାରେ ସେମାନେ ବର୍ଷା ଦେଇ ପୃଥିବୀକୁ ଜଳ ଦେଇଥାନ୍ତି।”
ତଦ୍ଵୃଷ୍ଟିଜନିତଂ ଶସ୍ଯଂ ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ଦେହିନଃ । ଵର୍ତ୍ତଯାମୋପଯୁଞ୍ଜାନାସ୍ତର୍ପଯାମଶ୍ଵ ଦେଵତାଃ ।। ୫-୧୦-
“ସେଇ ବର୍ଷାରୁ ଧାନ-ଶସ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ଶସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଉଛୁ ଓ ଦେବତାମାନେକୁ ନିବେଦନ କରୁଛୁ।”
କ୍ଷୀରଵତ୍ଯ ଇମା ଗାଵୋ ଵତ୍ସଵତ୍ଯଶ୍ଵ ନିର୍ଵୃତାଃ । ତେନ ସଂଵର୍ଦ୍ଧିତୈଃ ଶସ୍ଯୈଃ ପୁଷ୍ଟାସ୍ତୁଷ୍ଟା ଭଵନ୍ତି ଵୈ ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଓ ବଛାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଅଛନ୍ତି; ବର୍ଷାରେ ଉଗୁଥିବା ଶସ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୋଷିତ ହୋଇ ସେମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି।”
ନାସସ୍ଯା ନାତୃଣା ଭୂମିର୍ନ ବୁଭୁକ୍ଷାର୍ଦ୍ଦିତୋ ଜନଃ । ଦୃଶ୍ଯତେ ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଵୃଷ୍ଟିମନ୍ତୋ ବଲାହକାଃ ।। ୫-୧୦-
“ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ହେଉଥିବା ମେଘ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ଖାଦ୍ୟର ଅଭାବ ନାହିଁ, ଘାସ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ, ଏବଂ କେହି ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।”
ଭୌମମେତତ୍ ପଯୋ ଦୁଗ୍ଧଂ ଗୋଭିଃ ସୂର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଵାରିଦଃ । ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଃ ସର୍ଵ୍ଵଲୋକସ୍ଯ ଭଵାଯ ଭୁଵି ଵର୍ଷତି ।। ୫-୧୦-
“ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଗାଈମାନେ ଦୁଧ ଦେଉଛନ୍ତି, ମେଘମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ପାଣି, ଓ ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ପୃଥିବୀରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।”
ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାଵୃଷି ରାଜାନଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ଶକ୍ର ମୁଦା ଯୁତାଃ । ମଖୈଃ ସୁରେଶମର୍ଚ୍ଚନ୍ତି ଵଯମନ୍ଯେ ଚ ମାନଵାଃ ।। ୫-୧୦-
“ଏହିକାରଣରୁ ବର୍ଷାକାଳରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ବଳି ଓ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପୂଜନ୍ତି; ଆମେ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି କରୁଛୁ।”
ନନ୍ଦଗୋପସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵେତ୍ଥଂ ଶକ୍ରପୂଜନେ । କୋପାଯ ତ୍ରିଦଶେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ପ୍ରାହ ଦାମୋଦରସ୍ତଦା ।। ୫-୧୦-
ନନ୍ଦଙ୍କର ଇନ୍ଦ୍ରପୂଜା ବିଷୟର କଥା ଶୁଣି, ଦାମୋଦର ସେତିବେଳେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜାଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରିବା ପାଇଁ କଥା କହିଲେ।
ନ ଵଯଂ କୃଷିକର୍ତ୍ତାରୋ ଵାଣିଜ୍ଯଜୀଵନୋ ନ ଚ । ଗାଵୋଽସ୍ମଦ୍ଦୈଵତଂ ତାତ! ଵଯଂ ଵନଚରା ଯତଃ ।। ୫-୧୦-
“ଆମେ କୃଷକ ନୁହେଁ, ବା ବ୍ୟବସାୟ କରି ଜୀବନ ଚାଲାଉ ନାହିଁ; ବାପା, ଗାଈମାନେ ଆମର ଦେବତା, କାରଣ ଆମେ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସୁଛୁ।”