ସୁଵର୍ଣାଞ୍ଜନଚୂର୍ଣାଭ୍ଯାଂ ତୌ ତଦା ରୂଷିତାଂବରୌ । ମହେନ୍ଦ୍ରାଯୁଧସଂଯୁକ୍ତୌ ଶ୍ଵେତକୃଷ୍ଣାଵିଵାଂବୁଦୌ ॥ ୫,୯.
ସେ ସମୟରେ, ସେମାନଙ୍କର ପୋଶାକ ସୁନା ଓ କଳା ଚୁରୁଣିରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିଲା, ଏବଂ ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଧଳା ଓ କଳା ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ।
ଚେରତୁର୍ଲୌକସିଦ୍ଧାଭିଃ କ୍ରୀଡାଭିରିତରେତରମ୍ । ସମସ୍ତଲୋକନାଥାନାଂ ନାଥଭୂତୌ ଭୁଵଂ ଗତୌ ॥ ୫,୯.
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ନାଥ ହୋଇ, ଲୋକସିଦ୍ଧମାନଙ୍କ ସହ ଖେଳ କରି, ଏଇ ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ମନୁଷ୍ଯଧର୍ମାଭିରତୌ ମାନଯନ୍ତୌ ମନୁଷ୍ଯତାମ୍ । ତଜ୍ଜାତିଗୁଣଯୁକ୍ତାଭିଃ କ୍ରୀଡାଭିଶ୍ଚେରତୁର୍ଵନମ୍ ॥ ୫,୯.
ମାନବ ଚରିତ୍ରରେ ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇ, ନିଜ ମାନବ ଶରୀରକୁ ମାନ୍ୟ କରି, ନିଜ ଜନ୍ମ ଓ ଗୁଣ ଅନୁଯାୟୀ ଖେଳ କରିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ତତସ୍ତ୍ଵାନ୍ଦୋଲିକାଭିଶ୍ଚ ନିଯୁଦ୍ଧୈଶ୍ଚ ମହାବଲୌ । ଵ୍ଯାଯାମଂ ଚକ୍ରତୁସ୍ତତ୍ର କ୍ଷେପଣୀଯୈସ୍ତଥାଶ୍ମଭିଃ ॥ ୫,୯.
ତାପରେ, ସେ ଦୁଇଁଜଣ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଝୁଲା ଓ କୁସୁମ୍ବି, ଏବଂ ପଥର ଫିଙ୍କିବା ଖେଳରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିଥିଲେ।
ତଲ୍ଲିପ୍ସୁରସୁରସ୍ତତ୍ର ହ୍ଯୁଭଯୋ ରମମାଣଯୋଃ । ଆଜଗାମ ପ୍ରଲଂବାଖ୍ଯୋ ଗୋପଵେଷତିରୋହିତଃ ॥ ୫,୯.
ସେଠି, ଦୁଇଁଜଣ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବା ବେଳେ, ସେମାନେକୁ ମାରିବା ଇଚ୍ଛାରେ ପ୍ରଲମ୍ବ ନାମକ ଦାନବ, ଗୋପ ଭେଷ ଧରି ଆସିଲା।
ସୋଽଵଗାହତ ନିଃଶଙ୍କସ୍ତେଷାଂ ମଧ୍ଯମମାନୁଷଃ । ମାନୁଷଂ ଵପୁରାସ୍ଥାଯ ପ୍ରଲଂବୋ ଦାନଵୋତ୍ତମଃ ॥ ୫,୯.
ସେ, ମନୁଷ୍ୟ ଭାବ ଧରି, ସାଧାରଣ ଲୋକ ଭଳି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିର୍ଭୟ ଭାବେ ମିଶିଗଲା।
ତଯୋଶିଛ୍ଦ୍ରାନ୍ତରପ୍ରେପ୍ସୁରଵିଷହ୍ଯମମନ୍ଯତ । କୃଷ୍ଣଂ ତତୋ ରୌହିଣେଯଂ ହନ୍ତୁଂ ଚକ୍ରେ ମନୋରଥମ୍ ॥ ୫,୯.
ସେ ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁଯୋଗ ଖୋଜୁଥିଲା, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅଜୟ ଭାବି, ରୋହିଣୀପୁତ୍ରଙ୍କୁ ମାରିବା ମନେ ଠାନିଲା।
ହରିଣାକ୍ରୀଡନଂ ନାମ ବାଲକ୍ରୀଡନକଂ ତତଃ । ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତୋ ହି ତେ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵୌଦ୍ଵୌ ଯୁଗପଦୁତ୍ଥିତୌ ॥ ୫,୯.
ତାପରେ, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ 'ହରିଙ୍କ ଖେଳ' ନାମକ ବାଳ୍ୟ ଖେଳ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଦୁଇ ଦୁଇ ଜଣ ଦଳ ହୋଇ ଉଠିଲେ।
ଶ୍ରୀଦାମ୍ନା ସହ ଗୋଵିନ୍ଦଃ ପ୍ରଲଂବେନ ତଥା ବଲଃ । ଗୋପାଲୌରପରୈଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଗୋପାଲାଃ ପୁପ୍ଲୁଵୁସ୍ତତଃ ॥ ୫,୯.
ଗୋବିନ୍ଦ ଶ୍ରୀଦାମା ସହ, ବଳ ପ୍ରଲମ୍ବ ସହ ଦଳ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନେ ଅନ୍ୟ ଗୋପଙ୍କ ସହ ଯୁଗଳ ହେଲେ, ଏପରି ଗୋପମାନେ ଖେଳକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।
ଶ୍ରୀଦାମାନଂ ତତଃ କୃଷ୍ଣଃ ପ୍ରଲଂବଂ ରୋହିଣୀସୁତଃ । ଜିତଵାନ୍କୃଷ୍ଣପକ୍ଷୀଯୈର୍ଗୋପୈରନ୍ଯେ ପରାଜିତାଃ ॥ ୫,୯.
ତାପରେ କୃଷ୍ଣ ଶ୍ରୀଦାମାଙ୍କୁ ଓ ରୋହିଣୀପୁତ୍ର ପ୍ରଲମ୍ବକୁ ଜିତିଲେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦଳର ଗୋପମାନେ ଜିତିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ହାରିଗଲେ।
ତେ ଵାହଯନ୍ତସ୍ତ୍ଵନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଭାଣ୍ଡୀରଂ ଵଟମେତ୍ଯ ଵୈ । ପୁନର୍ନିଵଵୃତୁଃ ସର୍ଵେ ଯେଯେ ତତ୍ର ପରିଜିତାଃ ॥ ୫,୯.
ସେମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ବୋହି, ସେଇ ଭାଣ୍ଡୀର ବଟଗଛ ତଳକୁ ଆସିଲେ । ଯେଉଁମାନେ ସେଠାରେ ହାରିଥିଲେ, ସେମାନେ ସବୁଏ ପୁଣି ଫେରିଗଲେ ।
ସଂକର୍ଷଣଂ ତୁ ସ୍କନ୍ଧେନ ଶୀଘ୍ରମୁତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ଦାନଵଃ । ନଭଃସ୍ଥଲଂ ଜଗାମାଶୁ ସଚନ୍ଦ୍ର ଇଵ ଵାରିଦଃ ॥ ୫,୯.
ଏହିବେଳେ ଗୋଟିଏ ଦାନବ ଦ୍ରୁତ ଭାବେ ସଂକର୍ଷଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର କାନ୍ଧରେ ଉଠାଇ ନେଲା, ଏବଂ ମେଘ ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଯେପରି ଦେଖାଯାଏ, ସେଭଳି ଆକାଶ ମାଧ୍ୟମରେ ଦୌଡ଼ିଗଲା ।
ଅସହନ୍ରୌହିଣେଯସ୍ଯ ସ ଭାରଂ ଦାନଵୋତ୍ତମଃ । ଵଵୃଧେ ସ ମହାକାଯଃ ପ୍ରାଵୃଷୀଵ ବଲାହକଃ ॥ ୫,୯.
ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନବ, ରୋହିଣୀଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ଭାର ସହିପାରିଲା ନାହିଁ । ସେ ମହାକାୟ ହୋଇଯାଇଲା, ବର୍ଷା ଋତୁରେ ମେଘ ଯେପରି ଫୁଲିଯାଏ ।
ସଂକର୍ଷଣସ୍ତୁ ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଗ୍ଧଶୈଲୋପମାକୃତିମ୍ । ସ୍ରଗ୍ଦାମଲଂବାଭରଣଂ ମକୁଟାଟୋପମସ୍ତକମ୍ ॥ ୫,୯.
ସଂକର୍ଷଣ ଦେଖିଲେ, ସେ ଦାନବ ଜଣେ ଜଳିଉଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛି, ଗଳାରେ ମାଳା, ଶରୀରେ ଅଳଙ୍କାର, ମୁଣ୍ଡରେ ତେଜସ୍ୱୀ ମୁକୁଟ ପିନ୍ଧିଛି ।
ରୌଦ୍ରଂ ଶକଟଚକ୍ରାକ୍ଷଂ ପାଦନ୍ଯାସ ଚଲତ୍କ୍ଷିତିମ୍ । ଅଭୀତମନସା ତେନ ରକ୍ଷସା ରୋହିଣୀସୁତଃ । ହ୍ରିଯମାଣସ୍ତତଃ କୃଷ୍ଣମିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ ୫,୯.
ସେ ଦାନବ ଭୟଙ୍କର ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ତାଙ୍କର ଚକ୍ଷୁ ଗଡ଼ି ଚକ୍ର ଭଳି, ପାଦ ଦେଇ ଚାଲିଲେ ଭୂମି କମ୍ପିଉଥିଲା । ରୋହିଣୀଙ୍କ ପୁଅ ଭୟହୀନ ମନେ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ବୋହାଯାଉଥିବା ବେଳେ, କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ —
କୃଷ୍ଣାକୃଷ୍ଣ ହ୍ରିଯାମ୍ଯେଷ ପର୍ଵତୋଦଗ୍ରମୂର୍ତିନା । କେନାପି ପଶ୍ଯ ଦୈତ୍ଯେନ ଗୋପାଲଚ୍ଛଦ୍ମରୂପିଣା ॥ ୫,୯.
‘କୃଷ୍ଣ, କୃଷ୍ଣ! ଏହି ଦାନବ ମୋତେ ବୋହି ନେଉଛି । ଗୋପାଳ ଭେଷ ଧରିଛି, ଶରୀର ପାହାଡ଼ ଭଳି ଉଚ୍ଚ — ଦେଖ, କେଉଁଠି ନେଉଛି!’
ଯଦତ୍ର ସାଂପ୍ରତଂ କାର୍ଯଂ ମଯା ମଧୁନିଷୂଦନ । ତତ୍କଥ୍ଯତାଂ ପ୍ରଯାତ୍ଯେଷ ଦୁରାତ୍ମାତିତ୍ଵରାନ୍ଵିତଃ ॥ ୫,୯.
‘ମଧୁନିଷୂଦନ, ଏବେ କଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦାନବ ବହୁ ତ୍ୱରାରେ ମୋତେ ନେଉଛି, କୃପାକରି କହ ।’
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ତମାହ ରାମଂ ଗୋଵିନ୍ଦଃ ସ୍ମିତଭିନ୍ନୋଷ୍ଠସଂପୁଟଃ । ମହାତ୍ମା ରୌହିଣେଯସ୍ଯ ବଲଵୀର୍ଯପ୍ରମାଣଵିତ୍ ॥ ୫,୯.
ଶ୍ରୀପରାଶର କହିଲେ — ତେବେ ଗୋବିନ୍ଦ, ମହାତ୍ମା, ରୋହିଣୀପୁତ୍ରଙ୍କ ବଳ ଓ ଶକ୍ତି ଜାଣି, ମୁହଁରେ ହାସି ଫୁଟାଇ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ —
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉଵାଚ କିମଯଂ ମାନୁଷୋ ଭାଵୋ ଵ୍ଯକ୍ତମେଵାଵଲଂବ୍ଯତେ । ସର୍ଵାତ୍ମନ୍ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯାନାଂ ଗୁହ୍ଯଗୁହ୍ଯାତ୍ମନା ତ୍ଵଯା ॥ ୫,୯.
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ — ‘ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି ମାନବ ଭାବକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଧରିଛ? ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ ଗୁପ୍ତତମ ଆତ୍ମା ତୁମେ ନୁହଁନି କି?’
ସ୍ମରାଶେଷଜଗଦ୍ବୀଜକାରଣଂ କାରଣାଗ୍ରଜ । ଆତ୍ମାନମେକଂ ତଦ୍ଵଚ୍ଚ ଜଗତ୍ଯେକାର୍ଣଵେ ଚ ଯତ୍ ॥ ୫,୯.
‘ହେ ପୁରାତନ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ କାରଣ ଓ ବୀଜ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପକୁ ସ୍ମରଣ କର — ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଯେପରି ଏକା ଅପାର ସମୁଦ୍ରରେ ଥିବା ସେଇ ଆତ୍ମା ।’
କିଂ ନ ଵେତ୍ସି ଯଥାହଂ ଚ ତ୍ଵଂ ଚୈକଂ କାରଣଂ ଭୁଵଃ । ଭାରାଵତାରଣାର୍ଥାଯ ମର୍ତ୍ଯଲୋକମୁପାଗତୌ ॥ ୫,୯.
‘ତୁମେ ଜାଣ ନାହିଁ କି, ମୁଁ ଓ ତୁମେ — ଏହି ପୃଥିବୀର ଏକମାତ୍ର କାରଣ? ଭାର ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଆମେ ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଛୁ ।’
ନଭଶ୍ଶିରସ୍ତେଂବୁଵହାଶ୍ଚ କେଶାଃ ପାଦୌ କ୍ଷିତିର୍ଵକ୍ତ୍ରମନନ୍ତଵହ୍ନି । ସୋମୋ ମନସ୍ତେ ଶ୍ଵସିତଂ ସମୀରଣୋ ଦିଶଶ୍ଚତସ୍ରୋଽଵ୍ଯଯ ବାହଵସ୍ତେ ॥ ୫,୯.
‘ଆକାଶ ହେଉଛି ତୁମର ମୁଣ୍ଡ, ନଦୀମାନେ ତୁମର କେଶ, ପୃଥିବୀ ହେଉଛି ପାଦ, ଅନନ୍ତ ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ମୁଁହ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ହେଉଛି ମନ, ଶ୍ୱାସ ହେଉଛି ପବନ, ଚାରିଦିଗ ହେଉଛି ଅବିନାଶୀ ବାହୁ ।’
ସହସ୍ରଵକ୍ତ୍ରୋ ଭଗଵାନ୍ମହାତ୍ମା ସହସ୍ରହସ୍ତାଙ୍ଘ୍ରିଶରୀରଭେଦଃ । ସହସ୍ରପଦ୍ମୋଦ୍ଭଵଯୋନିରାଦ୍ଯଃସହସ୍ରଶସ୍ତ୍ଵାଂ ମୁନଯୋ ଗୃଣନ୍ତି ॥ ୫,୯.
‘ଭଗବାନ୍, ମହାତ୍ମା, ହଜାର ମୁଁହ, ହଜାର ହାତ, ହଜାର ପାଦ ଓ ଅନେକ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି । ହଜାର ମହାପଦ୍ମର ମୂଳ ତୁମେ, ପ୍ରଥମ ଜନ୍ମା — ଅନେକ ଋଷିମାନେ ତୁମକୁ ଗାନ୍ତି ।’
ଦିଵ୍ଯଂ ହି ରୂପଂ ତଵ ଵେତ୍ତି ନାନ୍ଯୋ ଦେଵୈରଶେଷୈରଵତାରରୂପମ୍ । ତଦର୍ଚ୍ଯତେ ଵେତ୍ସି ନ କିଂ ଯଦନ୍ତେ ତ୍ଵଯ୍ଯେଵ ଵିଶ୍ଵଂ ଲଯମଭ୍ଯୁପୈତି ॥ ୫,୯.
‘ତୁମର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ କିମ୍ବା ଅବତାର ରୂପ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି । ସେଇ ଦେଖି ତୁମକୁ ପୂଜା କରାଯାଏ । ଶେଷରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ, ଏହା ତୁମେ ଜାଣୁନାହାନ୍ତି କି?’
ତ୍ଵଯା ଧୃତେଯଂ ଧରଣୀ ବିଭର୍ତି ଚରାଚରଂ ଵିଶ୍ଵମନନ୍ତମୂର୍ତେ । କୃତାଦିଭେଦୈରଜ କାଲରୂପୋ ନିମେଷପୂର୍ଵୋ ଜଗଦେତଦତ୍ସି ॥ ୫,୯.
‘ତୁମେ ଏହି ପୃଥିବୀକୁ ଧାରଣ କର, ଅନନ୍ତ ଆକୃତି, ଚଳାଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମେ ବୋହ । ଅଜନ୍ମା, ସମୟ ରୂପ ତୁମେ, ନିମେଷ ଆରମ୍ଭ ତୁମେ, ସୃଷ୍ଟି ଆରମ୍ଭରୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଏହି ଜଗତ ତୁମେ ହେଉଛ ।’
ଅତ୍ତଂ ଯଥା ବାଡଵଵହ୍ନିନାଂବୁ ହିମସ୍ଵରୂପଂ ପରିଗୃହ୍ଯ କାସ୍ତମ୍ । ହିମାଚଲେ ଭାନୁମତୋଂଶୁସଂଗାଜ୍ଜଲତ୍ଵମଭ୍ଯେତି ପୁନସ୍ତଦେଵ ॥ ୫,୯.
‘ଯେପରି ଜଳ ବାଡ଼ବାଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଶୋଷିତ ହୋଇ, ହିମ ଆକୃତି ଧାରଣ କରେ, ପରେ ହିମାଚଳ ଉପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ସହିତ ପୁଣି ଜଳ ହୁଏ —’
ଏଵଂ ତ୍ଵଯା ସଂହରଣେଽତ୍ତମେତଜ୍ଜଗତ୍ସମସ୍ତଂ ତ୍ଵଦଧୀନକଂ ପୁନଃ । ତଵୈଵ ସର୍ଗାଯ ସମୁଦ୍ଯତସ୍ଯ ଜଗତ୍ତ୍ଵମଭ୍ଯେତ୍ଯସୁକଲ୍ପମୀଶ ॥ ୫,୯.
‘ସେଭଳି, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ସଂହାର କଲେ, ସେ ସବୁ ତୁମେ ମଧ୍ୟରେ ଲୟ ହୁଏ । ପୁଣି ତୁମେ ସୃଷ୍ଟି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏହି ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଜଗତ ପୁଣି ତୁମୁଠାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ହେ ପ୍ରଭୁ ।’
ଭଵାନହଂ ଚ ଵିଶ୍ଵାତ୍ମନ୍ନେକମେଵ ଚ କାରଣମ୍ । ଜଗତୋସ୍ଯ ଜଗତ୍ଯର୍ଥେ ଭେଦେନାଵାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତୌ ॥ ୫,୯.
‘ତୁମେ ଓ ମୁଁ, ହେ ବିଶ୍ୱାତ୍ମା, ଏକମାତ୍ର କାରଣ । ଏହି ଜଗତ ପାଇଁ, ଆମେ ଦୁଇଜଣ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଦେଖାଯାଉଛୁ ।’
ତତ୍ସ୍ମର୍ଯତାମମେଯାତ୍ମସ୍ତ୍ଵଯାତ୍ମା ଜହି ଦାନଵମ୍ । ମାନୁଷ୍ଯମେଵାଵଲଂବ୍ଯ ବନ୍ଧୂନାଂ କ୍ରିଯତାଂ ହିତମ୍ ॥ ୫,୯.
ମୋତେ ସ୍ମରଣ କର, ଯିଏ ଅପରିମିତ ଆତ୍ମା। ତୁମେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଦାନବକୁ ବିନାଶ କର। ମାନବ ଦେହକୁ ଆଶ୍ରୟ କରି, ତୁମ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ଭଲ ପାଇଁ କାମ କର।
ଶ୍ରୀ ପରାଶର ଉଵାଚ ଇତି ସଂସ୍ମାରିତୋ ଵିପ୍ର କୃଷ୍ଣେନ ସୁମହାତ୍ମନା । ଵିହସ୍ଯ ପୀଡଯାମାସ ପ୍ରଲଂବଂ ବଲଵାନ୍ବଲଃ ॥ ୫,୯.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଏଭଳି ମହାତ୍ମା କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ମରଣ କରାଯିବା ପରେ, ବଳରାମ ହସିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରଳମ୍ବକୁ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।