ପୂତନାଯା ଵିନାଶଶ୍ଵ ଶକଟସ୍ଯ ଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ । ଵିନା ଵାତାଦି-ଦୋଷେଣ ଦ୍ରୁ ମଯୋଃ ପତନଂ ତଥା ।। ୪-୬-
ପୂତନାର ମୃତ୍ୟୁ, ଗଡ଼ିର ଉଲ୍ଟାଯିବା, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ଗଛର ପଡ଼ିଯିବା—ଏ ସବୁ କିଛି ପବନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଘଟିଗଲା।
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସର୍ଵ୍ଵେ ଗମନେ ତେ ଵ୍ରଜୌକସଃ । ଊଚୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ କୁଲଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଗମ୍ଯତାଂ ମା ଵିଲମ୍ବଯତାମ୍ ।। ୪-୬-
ଏଭଳି ଭାବି, ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀ ନିଜ ନିଜ ପରିବାରକୁ କହିଲେ, 'ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯିବା; ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।'
ତତଃ କ୍ଷଣେନଃ ପ୍ରଯଯୁ ଶକଟୈର୍ଗୋଧନୈସ୍ତଥା । ଯୂଥଶୋ ଵତୂସବାଲାଂଶ୍ଵ କାଲଯନ୍ତୋ ଵ୍ରଜୌକସଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ କିଛି ମହୁର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନିଜ ଗଡ଼ି ଓ ଗାଁଠିଆ ସହିତ, ଦଳ ଦଳ ଭାବେ ଛୁଆଁ ଓ ବଛାମାନେକୁ ହଂକାଇ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଦ୍ରଵ୍ଯାଵଯଵନିଦ୍ଧୂତଂ କ୍ଷଣାମାତ୍ରେଣ ତତ୍ ତଥା । କାକ-କାକୀ-ସମାକୀର୍ଣାଂ ଵ୍ରଜସ୍ଥାନମଭୂଦୂ ଦ୍ରିଜ ।। ୪-୬-
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରଜର ସେଠିଏଁ ସ୍ଥାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଲୋକମାନେ ଖାଲି ହୋଇଗଲା, ଏବଂ କାଉଁ ଓ କାଉଁରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଵୃନ୍ଦାଵନଂ ଭଗଵତା କୃଷ୍ଣୋନାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମ୍ମଣା । ଶୁଭେନ ମନସା ଧ୍ଯାତଂ ଗବାଂ ଵୃଦ୍ଧିମଭୀପ୍ସତା ।। ୪-୬-
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଯାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଅସୁବିଧା ହୁଏନାହିଁ, ଶୁଭ ମନରେ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ଆଶା କରି, ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ରାତିରୂକ୍ଷେଽପି ଘର୍ମ୍ମକାଲେ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ! ପ୍ରାଵୃଟୂକାଲ ଇଵୋଦ୍ଭୂତଂ ନଵଂ ଶସ୍ଯଂ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪-୬-
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାପଦାୟକ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଶାଉଣ ଋତୁ ଆସିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନୂତନ ଧାନ ଉଗିଆସିଲା।
ସ ସମାଵାସିତଃ ସର୍ଵ୍ଵୋ ଵ୍ରଜୋ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ତତଃ । ଖକଟୋଵାଚଟପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଶ୍ଵନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧାକାରସଂସ୍ଥିତିଃ ।। ୪-୬-
ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀ ବୃନ୍ଦାବନରେ ଗଡ଼ି ଓ ଗାଁଠିଆ ସହିତ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିରେ ବସିଗଲେ।
ଵତ୍ସପାଲୌ ଚ ସଂଵୃତ୍ତୌ ରାମ-ଦାମୋଦରୌ ତତଃ ଏକସ୍ଥାନସ୍ଥିତୌ ଗୋଷ୍ଠେ ଚେରତୁର୍ବାଲଲୀଲଯା ।। ୪-୬-
ତାପରେ ବଳରାମ ଓ ଦାମୋଦର ଦୁଇଁଜଣ ବଛାଚାରା ହେଇ, ଏକଠି ଗୋଖେତରେ ଶିଶୁ ଖେଳ ମଜା କରୁଥିଲେ।
ବର୍ହିପତ୍ରକୃତାପୀଡ଼ୌ ଵନ୍ଯପୁଷ୍ପାଵତଂସକୌ । ଗୋପଵେଣୁକୃତାତୋଦ୍ଯ-ପତ୍ରଵାଦ୍ଯକୃତସ୍ଵନୌ ।। ୪-୬-
ମୟୂରପଂଖ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ, ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଗୋପବାସି ଭଂସୀ ଓ ପତ୍ରର ବାଦ୍ୟ ଚଢ଼ାଇ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଉପଜାଉଥିଲେ।
କାକପକ୍ଷଧରୌ ବାଲୌ କୁମାରାଵିଵ ପାଵକୀ । ହସନ୍ତୌ ଚ ରମନ୍ତୌ ଚ ଚେରତୁସ୍ତୈ ମହାବଲୌ ।। ୪-୬-
କାଉଁ ପଂଖ ଭଳି କେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନିର ଶିଶୁମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସେ ଦୁଇଁଜଣ ଶିଶୁ ହସି ଓ ଖେଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲେ।
କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ତୌ ତୁ ସପ୍ତଵର୍ଷୌ ମହାଵ୍ରଜେ । ସର୍ଵ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପାଲୌ ଵତ୍ସପାଲୌ ବଭୂଵତୁଃ ।। ୪-୬-
ସମୟ ବିତିବା ସହ, ସେ ଦୁଇଁଜଣ ବଡ଼ ବ୍ରଜରେ ସାତ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷାକାରୀ ବଛାଚାରା ହେଲେ।
ପ୍ରାଵୃଟୂକାଲସ୍ତତୋଽତୀଵ ମେଘୌଘସ୍ଥଗିତାମ୍ବରଃ । ବଭୂଵ ଵାରିଧାରାଭିରୈକ୍ଯଂ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ ଦିଶାମିଵ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମେଘର ଦଳିଆ ଆକାଶ ଢାକିଦେଲା, ଏବଂ ଜଳଧାରା ଏପଟେ ସେପଟେ ଏକାତ୍ମ ହେଇଗଲା।
ପ୍ରରୂଢ଼ନଵଶସ୍ଯାଞଯା ଶକ୍ରଗୋପାଚିତା ମହୀ । ତଦା ମାରକତୀଵାସୀତ୍ ପଦ୍ମରାଗଵିଭୂଷିତା ।। ୪-୬-
ନୂତନ ଉଗୁଥିବା ଧାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୀଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି, ଏହି ସମୟରେ ମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମାରକତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଗ୍ମୁରୁନ୍ମାର୍ଗଵାହାନି ନିମ୍ରଗାମ୍ଭାଂସି ସର୍ଵ୍ଵତଃ । ମନାଂସି ଦୁଵ୍ଵିନୀତାନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ନଵାମିଵ ।। ୪-୬-
ଏପଟେ ସେପଟେ ଗଭୀର ଜଳ ଭରା ଭ୍ରମଣଶୀଳ ନଦୀମାନେ, ନୂତନ ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ ଲୋକଙ୍କ ମନ ଧନ ମିଳିଲେ ଖୁସି ହୁଏ।
ନ ରେଜେଽନ୍ତରିତଶ୍ଵନ୍ଦ୍ରୋ ନିର୍ମ୍ମଲୋ ମଲିନୈର୍ଘନୈଃ । ସଦ୍ରାକ୍ଯଵାଦୋ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପ୍ରଗଲୂଭାଭିରିଵୋକ୍ତିଭିଃ ।। ୪-୬-
ଅବରୋଧ ନହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ରଥ ମେଘମାନେ ଢାକିଦେଲେ, ଯେପରି ଅତି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ କଥା ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରଭା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ନିଗୁ ଣୋନାପି ଚାପେନ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଗଗନେ ପଦମ୍ । ଅଵାପ୍ଯତାଵିଵେକସ୍ଯ ନୃପସ୍ଯେଵ ପରିଗ୍ରହେ ।। ୪-୬-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆକାଶର ପଥକୁ ପହଞ୍ଚିହେବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅବିବେକୀ ରାଜା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ମେଘପୃଷ୍ଠେ ବଲାକାନାଂ ରରାଜ ଵିମଲା ତତିଃ । ଦୁର୍ଵୃତ୍ତେ ଵୃତ୍ତ୍ଚେଷ୍ଟେଵ କୁଲୀନସ୍ଯାତିଶୋଭନା ।। ୪-୬-
ମେଘର ପଛରେ କଉ ଶାଫା ଧାରି ଧଳା ଶାରସ ପଙ୍କ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗେ।
ନ ବବନ୍ଧାମ୍ବରେ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯ ଵିଦ୍ଯୁ ଦତ୍ଯନ୍ତଚଞ୍ଚଲା । ମୈତ୍ରୀଵ ପ୍ରଵରେ ପୁଂସି ଦୁର୍ଜ୍ଜନେନ ପ୍ରଯୋଜିତା ।। ୪-୬-
ବିଦ୍ୟୁତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ଆକାଶକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମିତ୍ରତା ଦେଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମ୍ପର୍କ ଟିକି ରହେ ନାହିଁ।
ମାର୍ଗା ବଭୂଵୁରସ୍ପଷ୍ଟା ନଵଶସ୍ଯଚଯାଵୃତାଃ । ଅର୍ଥାନ୍ତରମନୁପ୍ରାପ୍ତାଃ ପ୍ରଜଡ଼ାନାମିଵୋକ୍ତଯଃ ।। ୪-୬-
ନୂତନ ଧାନର ଢେରେ ରାସ୍ତା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଲୋକମାନଙ୍କ କଥା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନେଇ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କ୍ଵଚିଦୂ ଗୋପୈଃ ସମଂ ରମ୍ଯଂ ଗେଯନୃତ୍ଯରତାଵୁଭୌ । ଚେରତୁଃ କ୍କଚିଦତ୍ଯର୍ଥଂ ଶୀତଵୃକ୍ଷତଲାଶ୍ରଯୌ ।। ୪-୬-
କେବେ କେବେ ଗୋପମାନଙ୍କ ସହ ଦୁଇଯଣ ଗାନ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ଆଉ କେବେ କେବେ ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ।
କ୍ଵଚିତ୍ କଦମ୍ବସ୍ରକ୍-ଚିତ୍ରୌ ମଯୂରସ୍ତ୍ରଗ୍ଧରୌ କ୍ଵଚିତ୍ । ଵିଚିତ୍ରୌ କ୍ଵଚିଦାସ୍ଯେତାଂ ଵିଵିଧୈର୍ଗିରିଧାତୁଭିଃ ।। ୪-୬-
କେବେ କେବେ କଦମ୍ବ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, କେବେ କେବେ ମୟୂର ପଙ୍ଖା ପିନ୍ଧି, ଆଉ କେବେ କେବେ ପାହାଡ଼ର ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗ ଲଗାଇ ବିଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଶୋଭିତ ହେଉଥିଲେ।
ପର୍ଣଶଯ୍ଯାସୁ ସଂସୁପ୍ତୌ କ୍ଵଚିନ୍ନଦ୍ରାନ୍ତରୈଷିଣୌ । କ୍ଵଚିଦ୍ ଗର୍ଜ୍ଜତି ଜୀମୂତେ ହାହାକାରଖାଦୃତୌ ।। ୪-୬-
କେବେ କେବେ ପତ୍ରର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୁଇଯାଉଥିଲେ, କେବେ କେବେ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲୁଥିଲେ; ଆଉ କେବେ କେବେ ମେଘ ଗର୍ଜନ କଲେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ।
ଗାଯତାମନ୍ଯଗୋପାନାଂ ପ୍ରଶଂସାପରମୌ କ୍ଵଚିତ୍ । ମଯୂରକେକାନୁଗତୌ ଗୋପଵେଷୁପ୍ରଵାଦକୌ ।। ୪-୬-
କେବେ କେବେ ଅନ୍ୟ ଗୋପମାନଙ୍କ ଗୀତକୁ ପ୍ରଶଂସା କରୁଥିଲେ; କେବେ କେବେ ମୟୂରର ଡାକ ଓ ଗୋପୀମାନଙ୍କ କଥା ଅନୁକରଣ କରୁଥିଲେ।
ଗାଃ ପାଲଯନ୍ତୌ ଚ ପୁନଃ ସହିତୌ ବଲ-କେଶଵୌ । ଭ୍ରମମାଣୌ ଵନେ ତସ୍ମିନ୍ ରମ୍ଯଂ ତାଲଵନଂ ଗତୌ ।। ୫-୮-
ପୁଣିଥରେ ବଳରାମ ଓ କେଶବ ଦୁଇଯଣ ଏକାସাথে ଗାଁ ଚରାଇ ବନରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ରମ୍ୟ ତାଳବନକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ।
ତତ୍ତୁ ତାଲଵନଂ ଦିଵ୍ଯଂ ଧେନୁକୋ ନାମ ଦାନଵଃ । ମୃଗମାଂସକୃତାହାରଃ ସଦାଧ୍ଯାସ୍ତେ ଖରାକୃତିଃ ।। ୫-୮-
ସେହି ତାଳବନରେ ଧେନୁକ ନାମକ ଦାନବ ଯିଏ ସଦା ପଶୁମାଂସ ଖାଏ, ଗଦହ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି ରହୁଥିଲା।
ତତ୍ତୁ ତାଲଵନ ପକ୍କ-ଫଲସମ୍ପତ୍ସମନ୍ଵିତମ୍ । ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ପୃହାନ୍ଵିତା ଗୋପାଃ ଫଲାଦାନେଽବ୍ରୁ ଵନ୍, ଵଚଃ ।। ୫-୮-
ସେହି ତାଳବନରେ ପକା ଫଳ ଭରିଥିବା ଦେଖି ଗୋପମାନେ ମନରେ ଆଶା କରି ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା ପ୍ରକାଶ କଲେ।
ହେ ରାମ! ହେ କୃଷ୍ଣ! ସଦା ଧେନୁକେନୈଷ ରକ୍ଷ୍ଯତେ । ଭୂପ୍ରଦେଶୋ ଯତସ୍ତସ୍ମାତ୍ ପକ୍କାନୀମାନି ସନ୍ତି ଵୈ ।। ୫-୮-
ହେ ରାମ! ହେ କୃଷ୍ଣ! ଏହି ସ୍ଥାନ ସଦା ଧେନୁକ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ, ତେଣୁ ଏହି ପକା ତାଳ ଫଳ ଏଠି ଅଛି।
ଫଲାନି ପଶ୍ଯ ତାଲାନାଂ ଗନ୍ଧାମୋଦିତଦୀଂଶି ଚ । ଵଯମତ୍ତୁମଭୀପ୍ସାମଃ ପାତ୍ଯନ୍ତାଂ ଯଦି ରୋଚସେ ।। ୫-୮-
ତୁମେ ଦେଖ, ତାଳ ଗଛର ଫଳ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ଗନ୍ଧ ଦୂରଦୂରେ ଛଡ଼ାଉଛି; ଆମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ, ଯଦି ତୁମେ ଚାହ, ତେବେ ଏଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ା।
ଇତି ଗୋପକୁମାରାଣାଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସଙ୍କର୍ଷଣୋ ଵଚଃ । କୃଷ୍ଣଶ୍ଵ ପାତଯାମାସ ଭୁଵି ତାଲଫଲାନି ଵୈ ।। ୫-୮-
ଗୋପଶିଶୁମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ବଳରାମ ଓ କୃଷ୍ଣ ଏକାସাথে ତାଳ ଫଳଗୁଡ଼ିକୁ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ାଇଦେଲେ।
ଫଲାନାଂ ପତତାଂ ଶବ୍ଦମାକର୍ଣ୍ଯ ସ ଦୁରାସଦଃ । ଆଜଗାମ ସୁଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା କୋପାଦୂ ଦୈତେଯଗର୍ଦ୍ଦଭଃ ।। ୫-୮-
ଫଳ ପଡ଼ିବାର ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦୁଷ୍ଟ ଦେଇତ୍ୟ ଧେନୁକ ଗଦହ ଆକୃତିରେ ଖୁବ୍ ରାଗରେ ଆସିଗଲା।