ଯଦା ଯଶୋଦା ତୌ ବାଲାଵେକସ୍ଥାନଚରାଵୁଭୌ । ଶଶାକି ନୋ ଵାରରିତୁ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତାଵତିଚଞ୍ଚଲୌ ।। ୪-୬-
ଯେତେବେଳେ ଯଶୋଦା ଦୁଇ ଝିଅକୁ ଏକଠି ଖେଳୁଥିବା ଦେଖୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏତେ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲେ ଯେ, ସେଠାରେ ଧରି ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯଶୋଦା ଯଷ୍ଟିମାଦାଯ କୋପେନାନୁଗତା ଚ ତମ୍ । କୃଷ୍ଣାଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ତର୍ଜ୍ଜଯନ୍ତୀ ରୁଷା ତଦା ।। ୪-୬-
ଯଶୋଦା କ୍ରୋଧରେ ଏକ ଲାଠି ନେଇ, କମଳପତ୍ର ନୟନ ବିଶିଷ୍ଟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଡାକି, ରାଗରେ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ।
ଯଦି ଶକ୍ରୋଷି ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମତିଚଞ୍ଚଲଚେଷ୍ଟିତ ! ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ନିଜଂ କର୍ମ୍ମ ସା ଚକାର କୁଟୁମ୍ବିନୀ ।। ୪-୬-
'ତୁମେ ଯଦି ସକ୍ଷମ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ କାମ କରି ଚାଲିଯାଅ!' ବୋଲି କହି, ସେ ଗୃହଣୀ ନିଜ କାମକୁ ଲାଗିଗଲେ।
ଵ୍ଯଗ୍ରାଯାମଥ ତସ୍ଯାଂ ସ କର୍ଷମାଣ ଉଦୂଖଲମ୍ । ଯମଲାର୍ଜ୍ଜୁନମଧ୍ଯେନ ଜଗାମ କମଲେକ୍ଷଣଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ସେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ, କମଳନୟନୀ କୃଷ୍ଣ ଉଡ଼ୁଖଳ ଟାଣି ଯମଳ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ।
କର୍ଷତା ଵୃକ୍ଷଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତିର୍ଯ୍ଯଗୂଗତମୁଦୂଖଲମ୍ । ଭଗ୍ରାଵୁତ୍ତୁଙ୍ଗଶାଖାଗ୍ରୋ ତେନ ତୌ ଯମଲାର୍ଜ୍ଜୁନୌ ।। ୪-୬-
ଉଡ଼ୁଖଳକୁ ଟାଣି ଦୁଇ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଯିବା ସମୟରେ, ଉଚ୍ଚ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ତେଣୁ ଦୁଇଏ ଯମଳ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଭୁଇଁକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲା।
ତତଃ କଟକଟାଶବ୍ଦଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଚ କାତରଃ । ଆଜଗାମ ବ୍ରଜଜନୋ ଦଦୃଶେ ଚ ମହାଦ୍ର ମୌ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ଭୟଭୀତ ଭାବରେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଗଜଗଜ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦୌଡ଼ିଆସି, ବଡ଼ ଗଛ ଭୁଇଁକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଭଗ୍ରସ୍କନ୍ଧୌ ନିପତିତୌ ଭଗ୍ରଶାଖୌ ମହୀତଲେ । ନଵୋଦୂଗତାଲ୍ପଦନ୍ତାଂଶୁ-ସିତହାସଞ୍ଚ ବାଲକମ୍ ।। ୪-୬-
ଅର୍ଜୁନ ଗଛର ଦୁଇଟି ଡାଳ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ନୂତନ ଦାନ୍ତ ଉଠିଥିବା, ଧଳା ହସିରେ ମୁହଁ ଖିଲିଥିବା ଛୋଟ ଶିଶୁଟି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା।
ତଯୋର୍ମଧ୍ଯଗତଂ ବଦ୍ଧଂ ଦାମ୍ରା ଗାଢ଼ ତଥୋଦରେ । ତତଶ୍ଵ ଦାମୋଦରତାଂ ସ ଯଯୌ ଦାମବନ୍ଧନାତ୍ ।। ୪-୬-
ସେ ଦୁଇ ଡାଳ ମଧ୍ୟରେ ଗାଁଥି ହୋଇ, ପେଟକୁ ଦାମ ଦେଇ ବାନ୍ଧିଥିଲା। ଏହି ଦାମ ବନ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ସେ 'ଦାମୋଦର' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଗୋପବୃଦ୍ଧାସ୍ତତଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ନନ୍ଦଗୋପପୁରୋଗମାଃ । ମନ୍ତ୍ରଯାମାସୁରୁଦ୍ରିଗ୍ରା ମହୋତ୍ପାତାତିଭୀରଵଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଗୋପମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ୍ଥାନେନେହ ନ ନଃ କାର୍ଯ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛାମୋଽନ୍ଯନ୍ମହାଵନମ୍ । ଉତ୍ପାତା ବହଵୋ ହ୍ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନାଶହେତଵଃ ।। ୪-୬-
ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ କିଛି କାମ ନାହିଁ; ଚଳ, ଆମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା। ଏଠି ବହୁତ ଦୁର୍ଘଟନା ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହା ନାଶ ଆଣିଦେଉଛି।
ପୂତନାଯା ଵିନାଶଶ୍ଵ ଶକଟସ୍ଯ ଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ । ଵିନା ଵାତାଦି-ଦୋଷେଣ ଦ୍ରୁ ମଯୋଃ ପତନଂ ତଥା ।। ୪-୬-
ପୂତନାର ମୃତ୍ୟୁ, ଗଡ଼ିର ଉଲ୍ଟାଯିବା, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ଗଛର ପଡ଼ିଯିବା—ଏ ସବୁ କିଛି ପବନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଘଟିଗଲା।
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସର୍ଵ୍ଵେ ଗମନେ ତେ ଵ୍ରଜୌକସଃ । ଊଚୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ କୁଲଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଗମ୍ଯତାଂ ମା ଵିଲମ୍ବଯତାମ୍ ।। ୪-୬-
ଏଭଳି ଭାବି, ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀ ନିଜ ନିଜ ପରିବାରକୁ କହିଲେ, 'ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯିବା; ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।'
ତତଃ କ୍ଷଣେନଃ ପ୍ରଯଯୁ ଶକଟୈର୍ଗୋଧନୈସ୍ତଥା । ଯୂଥଶୋ ଵତୂସବାଲାଂଶ୍ଵ କାଲଯନ୍ତୋ ଵ୍ରଜୌକସଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ କିଛି ମହୁର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନିଜ ଗଡ଼ି ଓ ଗାଁଠିଆ ସହିତ, ଦଳ ଦଳ ଭାବେ ଛୁଆଁ ଓ ବଛାମାନେକୁ ହଂକାଇ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଦ୍ରଵ୍ଯାଵଯଵନିଦ୍ଧୂତଂ କ୍ଷଣାମାତ୍ରେଣ ତତ୍ ତଥା । କାକ-କାକୀ-ସମାକୀର୍ଣାଂ ଵ୍ରଜସ୍ଥାନମଭୂଦୂ ଦ୍ରିଜ ।। ୪-୬-
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରଜର ସେଠିଏଁ ସ୍ଥାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଲୋକମାନେ ଖାଲି ହୋଇଗଲା, ଏବଂ କାଉଁ ଓ କାଉଁରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଵୃନ୍ଦାଵନଂ ଭଗଵତା କୃଷ୍ଣୋନାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମ୍ମଣା । ଶୁଭେନ ମନସା ଧ୍ଯାତଂ ଗବାଂ ଵୃଦ୍ଧିମଭୀପ୍ସତା ।। ୪-୬-
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଯାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଅସୁବିଧା ହୁଏନାହିଁ, ଶୁଭ ମନରେ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ଆଶା କରି, ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ରାତିରୂକ୍ଷେଽପି ଘର୍ମ୍ମକାଲେ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ! ପ୍ରାଵୃଟୂକାଲ ଇଵୋଦ୍ଭୂତଂ ନଵଂ ଶସ୍ଯଂ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪-୬-
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାପଦାୟକ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଶାଉଣ ଋତୁ ଆସିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନୂତନ ଧାନ ଉଗିଆସିଲା।
ସ ସମାଵାସିତଃ ସର୍ଵ୍ଵୋ ଵ୍ରଜୋ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ତତଃ । ଖକଟୋଵାଚଟପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଶ୍ଵନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧାକାରସଂସ୍ଥିତିଃ ।। ୪-୬-
ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀ ବୃନ୍ଦାବନରେ ଗଡ଼ି ଓ ଗାଁଠିଆ ସହିତ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିରେ ବସିଗଲେ।
ଵତ୍ସପାଲୌ ଚ ସଂଵୃତ୍ତୌ ରାମ-ଦାମୋଦରୌ ତତଃ ଏକସ୍ଥାନସ୍ଥିତୌ ଗୋଷ୍ଠେ ଚେରତୁର୍ବାଲଲୀଲଯା ।। ୪-୬-
ତାପରେ ବଳରାମ ଓ ଦାମୋଦର ଦୁଇଁଜଣ ବଛାଚାରା ହେଇ, ଏକଠି ଗୋଖେତରେ ଶିଶୁ ଖେଳ ମଜା କରୁଥିଲେ।
ବର୍ହିପତ୍ରକୃତାପୀଡ଼ୌ ଵନ୍ଯପୁଷ୍ପାଵତଂସକୌ । ଗୋପଵେଣୁକୃତାତୋଦ୍ଯ-ପତ୍ରଵାଦ୍ଯକୃତସ୍ଵନୌ ।। ୪-୬-
ମୟୂରପଂଖ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ, ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଗୋପବାସି ଭଂସୀ ଓ ପତ୍ରର ବାଦ୍ୟ ଚଢ଼ାଇ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଉପଜାଉଥିଲେ।
କାକପକ୍ଷଧରୌ ବାଲୌ କୁମାରାଵିଵ ପାଵକୀ । ହସନ୍ତୌ ଚ ରମନ୍ତୌ ଚ ଚେରତୁସ୍ତୈ ମହାବଲୌ ।। ୪-୬-
କାଉଁ ପଂଖ ଭଳି କେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନିର ଶିଶୁମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସେ ଦୁଇଁଜଣ ଶିଶୁ ହସି ଓ ଖେଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲେ।
କାଲେନ ଗଚ୍ଛତା ତୌ ତୁ ସପ୍ତଵର୍ଷୌ ମହାଵ୍ରଜେ । ସର୍ଵ୍ଵସ୍ଯ ଜଗତଃ ପାଲୌ ଵତ୍ସପାଲୌ ବଭୂଵତୁଃ ।। ୪-୬-
ସମୟ ବିତିବା ସହ, ସେ ଦୁଇଁଜଣ ବଡ଼ ବ୍ରଜରେ ସାତ ବର୍ଷ ବୟସ୍କ ହେଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷାକାରୀ ବଛାଚାରା ହେଲେ।
ପ୍ରାଵୃଟୂକାଲସ୍ତତୋଽତୀଵ ମେଘୌଘସ୍ଥଗିତାମ୍ବରଃ । ବଭୂଵ ଵାରିଧାରାଭିରୈକ୍ଯଂ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ ଦିଶାମିଵ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ବର୍ଷା ଋତୁ ଆସିଲା, ମେଘର ଦଳିଆ ଆକାଶ ଢାକିଦେଲା, ଏବଂ ଜଳଧାରା ଏପଟେ ସେପଟେ ଏକାତ୍ମ ହେଇଗଲା।
ପ୍ରରୂଢ଼ନଵଶସ୍ଯାଞଯା ଶକ୍ରଗୋପାଚିତା ମହୀ । ତଦା ମାରକତୀଵାସୀତ୍ ପଦ୍ମରାଗଵିଭୂଷିତା ।। ୪-୬-
ନୂତନ ଉଗୁଥିବା ଧାନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ କୀଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି, ଏହି ସମୟରେ ମାଣିକ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ମାରକତ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଜଗ୍ମୁରୁନ୍ମାର୍ଗଵାହାନି ନିମ୍ରଗାମ୍ଭାଂସି ସର୍ଵ୍ଵତଃ । ମନାଂସି ଦୁଵ୍ଵିନୀତାନାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମୀଂ ନଵାମିଵ ।। ୪-୬-
ଏପଟେ ସେପଟେ ଗଭୀର ଜଳ ଭରା ଭ୍ରମଣଶୀଳ ନଦୀମାନେ, ନୂତନ ଶୋଭା ପାଇଥିଲେ, ଯେପରି ଦୁର୍ବ୍ୟବହାରୀ ଲୋକଙ୍କ ମନ ଧନ ମିଳିଲେ ଖୁସି ହୁଏ।
ନ ରେଜେଽନ୍ତରିତଶ୍ଵନ୍ଦ୍ରୋ ନିର୍ମ୍ମଲୋ ମଲିନୈର୍ଘନୈଃ । ସଦ୍ରାକ୍ଯଵାଦୋ ମୂର୍ଖାଣାଂ ପ୍ରଗଲୂଭାଭିରିଵୋକ୍ତିଭିଃ ।। ୪-୬-
ଅବରୋଧ ନହୋଇଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶୁଭ୍ର ରଥ ମେଘମାନେ ଢାକିଦେଲେ, ଯେପରି ଅତି ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସୀ ମୂର୍ଖମାନଙ୍କ କଥା ବିଦ୍ୱାନ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅପ୍ରଭା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ନିଗୁ ଣୋନାପି ଚାପେନ ଶକ୍ରସ୍ଯ ଗଗନେ ପଦମ୍ । ଅଵାପ୍ଯତାଵିଵେକସ୍ଯ ନୃପସ୍ଯେଵ ପରିଗ୍ରହେ ।। ୪-୬-
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁଷ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆକାଶର ପଥକୁ ପହଞ୍ଚିହେବା ଯାଏଁ ନୁହେଁ, ଯେପରି ଅବିବେକୀ ରାଜା ସଠିକ୍ ଭାବେ ଧନ-ସମ୍ପତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରିପାରେ ନାହିଁ।
ମେଘପୃଷ୍ଠେ ବଲାକାନାଂ ରରାଜ ଵିମଲା ତତିଃ । ଦୁର୍ଵୃତ୍ତେ ଵୃତ୍ତ୍ଚେଷ୍ଟେଵ କୁଲୀନସ୍ଯାତିଶୋଭନା ।। ୪-୬-
ମେଘର ପଛରେ କଉ ଶାଫା ଧାରି ଧଳା ଶାରସ ପଙ୍କ୍ତି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତମ ଲୋକଙ୍କ ଆଚରଣ ଅତି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଲାଗେ।
ନ ବବନ୍ଧାମ୍ବରେ ସ୍ଥୈର୍ଯ୍ଯ ଵିଦ୍ଯୁ ଦତ୍ଯନ୍ତଚଞ୍ଚଲା । ମୈତ୍ରୀଵ ପ୍ରଵରେ ପୁଂସି ଦୁର୍ଜ୍ଜନେନ ପ୍ରଯୋଜିତା ।। ୪-୬-
ବିଦ୍ୟୁତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲା, ଆକାଶକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରିଲା ନାହିଁ, ଯେପରି ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଉତ୍ତମ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମିତ୍ରତା ଦେଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମ୍ପର୍କ ଟିକି ରହେ ନାହିଁ।
ମାର୍ଗା ବଭୂଵୁରସ୍ପଷ୍ଟା ନଵଶସ୍ଯଚଯାଵୃତାଃ । ଅର୍ଥାନ୍ତରମନୁପ୍ରାପ୍ତାଃ ପ୍ରଜଡ଼ାନାମିଵୋକ୍ତଯଃ ।। ୪-୬-
ନୂତନ ଧାନର ଢେରେ ରାସ୍ତା ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଯେପରି ଲୋକମାନଙ୍କ କଥା ଅନ୍ୟ ଅର୍ଥ ନେଇ ଅସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
କ୍ଵଚିଦୂ ଗୋପୈଃ ସମଂ ରମ୍ଯଂ ଗେଯନୃତ୍ଯରତାଵୁଭୌ । ଚେରତୁଃ କ୍କଚିଦତ୍ଯର୍ଥଂ ଶୀତଵୃକ୍ଷତଲାଶ୍ରଯୌ ।। ୪-୬-
କେବେ କେବେ ଗୋପମାନଙ୍କ ସହ ଦୁଇଯଣ ଗାନ ଓ ନୃତ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ; ଆଉ କେବେ କେବେ ବହୁତ ଥଣ୍ଡା ଗଛ ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଉଥିଲେ।