ତସ୍ଯ ପାଦପ୍ରହାରେଣା ଶକଟଂ ପରିଵର୍ତ୍ତିତମ୍ । ଵିଧ୍ଵସ୍ତକୁମ୍ଭଭାଣଡଂ ବୈ ଵିପରୀତଂ ପପାତ ଚ ।। ୪-୬-
ତାଙ୍କର ଗୋଡ଼ ଲାଗିବାସାରେ ଗାଡ଼ିଟି ଉଲଟିଗଲା, ଭାଣ୍ଡାପାତ୍ର ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ଗାଡ଼ିଟି ପଛଦିଗକୁ ପଡ଼ିଗଲା।
ତତୋ ହାହାକୃତଂ ସର୍ଵ୍ଵୋ ଗୋପଗୋପୀଜନୋ ଦ୍ରିଜ ! ଆଜଗାମାଥ ଦଦୃଶେ ବାଲମୁତ୍ତାନଶାଯିନମ୍ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଗୋପ ଓ ଗୋପୀମାନେ ଭୟରେ ଚିତ୍କାର କରି ଦୌଡ଼ିଆସି, ସେଇ ଶିଶୁଟିକୁ ପିଛେଇ ଶୁଇଥିବା ଅବସ୍ଥାରେ ଦେଖିଲେ।
ଗୋପାଃ କେନେତି କେନେଦଂ ଶକଟଂ ପଖିର୍ତ୍ତିତମ୍ । ତତ୍ରୈଵଂ ବାଲକାଶ୍ଵୋଚୁର୍ବାଲେନାନେନ ପାତିତମ୍ ।। ୪-୬-
ଗୋପମାନେ ପଚାରିଲେ, 'ଏହି ଗାଡ଼ିଟି କିଏ ଉଲଟାଇଦେଲା?' ସେଠାରେ ଥିବା ଛୋଟ ଛୁଆମାନେ କହିଲେ, 'ଏହି ଶିଶୁଟିଏ ଗାଡ଼ିକୁ ଫିଙ୍କିଦେଇଛି।'
ତତଃ ପୁନରତୀଵାସନ୍ ଗୋପା ଵିସ୍ମିତଚେତସଃ । ନନ୍ଦଗୋପୋଽପି ଜଗ୍ରାହ ବାଲମତ୍ଯନ୍ତଵିସ୍ମିତଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ଗୋପମାନେ ପୁଣି ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ରହିଗଲେ, ଏବଂ ନନ୍ଦ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, ଶିଶୁଟିକୁ ଉଠାଇନେଲେ।
ଯଶୋଦା ଶକଟାରୂଢ଼ଭଗ୍ରଭାଣ୍ଡକପାଲିକାଃ । ଶକଟଂ ଚାର୍ଚ୍ଚଯାମାସ ଦଧି-ପୁଷ୍ପ-ଫଲାକ୍ଷତୈଃ ।। ୪-୬-
ଯଶୋଦା ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଝିଅମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଭାଣ୍ଡା ଉଠାଇବାକୁ ଗାଡ଼ି ଉପରେ ଚଢ଼ିଥିଲେ, ସେମାନେ ଦହି, ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ଅଖଣ୍ଡ ଧାନଦାଣା ଦେଇ ଗାଡ଼ିକୁ ପୂଜା କଲେ।
ଗର୍ଗଶ୍ଵ ଗୋକୁଲେ ତତ୍ର ଵସୁଦେଵପ୍ରଣୋଦିତଃ । ପ୍ରଚ୍ଛନ୍ନ ଏଵ ଗୋପାନାଂ ସଂସ୍କାରାକରୋତ୍ ତଯୋଃ ।। ୪-୬-
ସେଠାରେ ଗୋକୁଳରେ, ବସୁଦେବଙ୍କର ଉପଦେଶରେ ଗର୍ଗ ଗୋପମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୁଚିଛିପି ଦୁଇ ଝିଅଙ୍କର ସଂସ୍କାର କାମ କଲେ।
ଜ୍ଯେଷ୍ଠଞ୍ଚ ରାମମିତ୍ଯାହ କୃଷ୍ଣଞ୍ଚଵୈ ତଥାପରମ୍ । ଗର୍ଗୋ ମତିମତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ନାମ କୁର୍ଵ୍ଵନ୍ ମହାମତିଃ ।। ୪-୬-
ବୁଦ୍ଧିମାନ ଗର୍ଗ, ଜେଷ୍ଠକୁ 'ରାମ' ଓ ଅନ୍ୟକୁ 'କୃଷ୍ଣ' ନାମ ଦେଇ ନାମକରଣ କଲେ।
ସ୍ଵଲ୍ପେନୈଵ ହି କାଲେନ ରିଙ୍ଗିଣୌ ତୌ ତଦା ବ୍ରଜେ । ଘୃଷ୍ଟଜାନୁକରୌ ତୌ ହି ବଭୂଵତୁରୁଭାଵପି ।। ୪-୬-
କିଛି ସମୟ ପରେ, ସେଇ ଦୁଇଏ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲିବାକୁ ଶିଖିଗଲେ ଓ ବ୍ରଜରେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
କରୀଷଭସ୍ମଦିଗ୍ଧାଙ୍ଗୌ ଭ୍ରମମାଣାଵିତସ୍ତତଃ । ନ ନିଵାରାଯିତୁ ଶେକେ ଯଶୋଦା ନ ଚ ରୋହିଣୀ ।। ୪-୬-
ଗାଈର ଗୋବର ଓ ଭସ୍ମ ଲଗାଇ, ସେମାନେ ଏଠା ସେଠା ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଖେଳୁଥିଲେ, ଯଶୋଦା ଓ ରୋହିଣୀ ତାଙ୍କୁ ଧରି ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଗୋଵାଂଟମଧ୍ଯେ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତୌ ଵତ୍ସଵାଟଗତୌ ପୁନଃ । ତଦହର୍ଜାତଗୋଵତୂସପୁଚ୍ଛାକର୍ଷଣତତ୍ପରୌ ।। ୪-୬-
ଗୋବାଡ଼ି ମଧ୍ୟରେ ଖେଳୁଥିବା ସେମାନେ ପୁଣି ବଛାଘରକୁ ଗଲେ, ସେଇ ଦିନ ନୂଆ ଜନ୍ମ ନିଆ ବଛାମାନଙ୍କର ପୁଛ ଟାଣିବାରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହେଲେ।
ଯଦା ଯଶୋଦା ତୌ ବାଲାଵେକସ୍ଥାନଚରାଵୁଭୌ । ଶଶାକି ନୋ ଵାରରିତୁ କ୍ରୀଡ଼ନ୍ତାଵତିଚଞ୍ଚଲୌ ।। ୪-୬-
ଯେତେବେଳେ ଯଶୋଦା ଦୁଇ ଝିଅକୁ ଏକଠି ଖେଳୁଥିବା ଦେଖୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଏତେ ଚଞ୍ଚଳ ଥିଲେ ଯେ, ସେଠାରେ ଧରି ରଖିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଯଶୋଦା ଯଷ୍ଟିମାଦାଯ କୋପେନାନୁଗତା ଚ ତମ୍ । କୃଷ୍ଣାଂ କମଲପତ୍ରାକ୍ଷଂ ତର୍ଜ୍ଜଯନ୍ତୀ ରୁଷା ତଦା ।। ୪-୬-
ଯଶୋଦା କ୍ରୋଧରେ ଏକ ଲାଠି ନେଇ, କମଳପତ୍ର ନୟନ ବିଶିଷ୍ଟ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଡାକି, ରାଗରେ ତାଙ୍କୁ ଡାଟିଲେ।
ଯଦି ଶକ୍ରୋଷି ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵମତିଚଞ୍ଚଲଚେଷ୍ଟିତ ! ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ନିଜଂ କର୍ମ୍ମ ସା ଚକାର କୁଟୁମ୍ବିନୀ ।। ୪-୬-
'ତୁମେ ଯଦି ସକ୍ଷମ, ଏହି ଚଞ୍ଚଳ କାମ କରି ଚାଲିଯାଅ!' ବୋଲି କହି, ସେ ଗୃହଣୀ ନିଜ କାମକୁ ଲାଗିଗଲେ।
ଵ୍ଯଗ୍ରାଯାମଥ ତସ୍ଯାଂ ସ କର୍ଷମାଣ ଉଦୂଖଲମ୍ । ଯମଲାର୍ଜ୍ଜୁନମଧ୍ଯେନ ଜଗାମ କମଲେକ୍ଷଣଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ସେ ବ୍ୟସ୍ତ ଥିବାବେଳେ, କମଳନୟନୀ କୃଷ୍ଣ ଉଡ଼ୁଖଳ ଟାଣି ଯମଳ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଯାଇପହଞ୍ଚିଲେ।
କର୍ଷତା ଵୃକ୍ଷଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତିର୍ଯ୍ଯଗୂଗତମୁଦୂଖଲମ୍ । ଭଗ୍ରାଵୁତ୍ତୁଙ୍ଗଶାଖାଗ୍ରୋ ତେନ ତୌ ଯମଲାର୍ଜ୍ଜୁନୌ ।। ୪-୬-
ଉଡ଼ୁଖଳକୁ ଟାଣି ଦୁଇ ଗଛ ମଧ୍ୟରେ ଯିବା ସମୟରେ, ଉଚ୍ଚ ଶାଖା ଭାଙ୍ଗିଗଲା ଓ ତେଣୁ ଦୁଇଏ ଯମଳ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ଭୁଇଁକୁ ଢଳିପଡ଼ିଲା।
ତତଃ କଟକଟାଶବ୍ଦଂ ସମାକର୍ଣ୍ଯ ଚ କାତରଃ । ଆଜଗାମ ବ୍ରଜଜନୋ ଦଦୃଶେ ଚ ମହାଦ୍ର ମୌ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ଭୟଭୀତ ଭାବରେ ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ଗଜଗଜ ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଦୌଡ଼ିଆସି, ବଡ଼ ଗଛ ଭୁଇଁକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ଭଗ୍ରସ୍କନ୍ଧୌ ନିପତିତୌ ଭଗ୍ରଶାଖୌ ମହୀତଲେ । ନଵୋଦୂଗତାଲ୍ପଦନ୍ତାଂଶୁ-ସିତହାସଞ୍ଚ ବାଲକମ୍ ।। ୪-୬-
ଅର୍ଜୁନ ଗଛର ଦୁଇଟି ଡାଳ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା, ଏବଂ ନୂତନ ଦାନ୍ତ ଉଠିଥିବା, ଧଳା ହସିରେ ମୁହଁ ଖିଲିଥିବା ଛୋଟ ଶିଶୁଟି ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା।
ତଯୋର୍ମଧ୍ଯଗତଂ ବଦ୍ଧଂ ଦାମ୍ରା ଗାଢ଼ ତଥୋଦରେ । ତତଶ୍ଵ ଦାମୋଦରତାଂ ସ ଯଯୌ ଦାମବନ୍ଧନାତ୍ ।। ୪-୬-
ସେ ଦୁଇ ଡାଳ ମଧ୍ୟରେ ଗାଁଥି ହୋଇ, ପେଟକୁ ଦାମ ଦେଇ ବାନ୍ଧିଥିଲା। ଏହି ଦାମ ବନ୍ଧା ଦ୍ୱାରା ସେ 'ଦାମୋଦର' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ।
ଗୋପବୃଦ୍ଧାସ୍ତତଃ ସର୍ଵ୍ଵେ ନନ୍ଦଗୋପପୁରୋଗମାଃ । ମନ୍ତ୍ରଯାମାସୁରୁଦ୍ରିଗ୍ରା ମହୋତ୍ପାତାତିଭୀରଵଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ ନନ୍ଦଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଗୋପମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଅପଶକୁନ ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ସ୍ଥାନେନେହ ନ ନଃ କାର୍ଯ୍ଯଂ ଗଚ୍ଛାମୋଽନ୍ଯନ୍ମହାଵନମ୍ । ଉତ୍ପାତା ବହଵୋ ହ୍ଯତ୍ର ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନାଶହେତଵଃ ।। ୪-୬-
ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ କିଛି କାମ ନାହିଁ; ଚଳ, ଆମେ ଅନ୍ୟ ଏକ ବଡ଼ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯିବା। ଏଠି ବହୁତ ଦୁର୍ଘଟନା ଦେଖାଯାଉଛି, ଯାହା ନାଶ ଆଣିଦେଉଛି।
ପୂତନାଯା ଵିନାଶଶ୍ଵ ଶକଟସ୍ଯ ଵିପର୍ଯ୍ଯଯଃ । ଵିନା ଵାତାଦି-ଦୋଷେଣ ଦ୍ରୁ ମଯୋଃ ପତନଂ ତଥା ।। ୪-୬-
ପୂତନାର ମୃତ୍ୟୁ, ଗଡ଼ିର ଉଲ୍ଟାଯିବା, ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ଗଛର ପଡ଼ିଯିବା—ଏ ସବୁ କିଛି ପବନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି କାରଣ ବିନା ଘଟିଗଲା।
ଇତି କୃତ୍ଵା ମତିଂ ସର୍ଵ୍ଵେ ଗମନେ ତେ ଵ୍ରଜୌକସଃ । ଊଚୁଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ କୁଲଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଗମ୍ଯତାଂ ମା ଵିଲମ୍ବଯତାମ୍ ।। ୪-୬-
ଏଭଳି ଭାବି, ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀ ନିଜ ନିଜ ପରିବାରକୁ କହିଲେ, 'ଚଳ, ଶୀଘ୍ର ଚଳିଯିବା; ବିଳମ୍ବ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ।'
ତତଃ କ୍ଷଣେନଃ ପ୍ରଯଯୁ ଶକଟୈର୍ଗୋଧନୈସ୍ତଥା । ଯୂଥଶୋ ଵତୂସବାଲାଂଶ୍ଵ କାଲଯନ୍ତୋ ଵ୍ରଜୌକସଃ ।। ୪-୬-
ତାପରେ କିଛି ମହୁର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରଜବାସୀମାନେ ନିଜ ଗଡ଼ି ଓ ଗାଁଠିଆ ସହିତ, ଦଳ ଦଳ ଭାବେ ଛୁଆଁ ଓ ବଛାମାନେକୁ ହଂକାଇ, ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଦ୍ରଵ୍ଯାଵଯଵନିଦ୍ଧୂତଂ କ୍ଷଣାମାତ୍ରେଣ ତତ୍ ତଥା । କାକ-କାକୀ-ସମାକୀର୍ଣାଂ ଵ୍ରଜସ୍ଥାନମଭୂଦୂ ଦ୍ରିଜ ।। ୪-୬-
କେବଳ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟରେ, ବ୍ରଜର ସେଠିଏଁ ସ୍ଥାନ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସାମଗ୍ରୀ ଓ ଲୋକମାନେ ଖାଲି ହୋଇଗଲା, ଏବଂ କାଉଁ ଓ କାଉଁରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା।
ଵୃନ୍ଦାଵନଂ ଭଗଵତା କୃଷ୍ଣୋନାକ୍ଲିଷ୍ଟକର୍ମ୍ମଣା । ଶୁଭେନ ମନସା ଧ୍ଯାତଂ ଗବାଂ ଵୃଦ୍ଧିମଭୀପ୍ସତା ।। ୪-୬-
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଯାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ କେବେ ଅସୁବିଧା ହୁଏନାହିଁ, ଶୁଭ ମନରେ ଗୋମାନ୍ୟଙ୍କ ବୃଦ୍ଧି ଆଶା କରି, ବୃନ୍ଦାବନକୁ ଚିନ୍ତା କରିଥିଲେ।
ତତସ୍ତତ୍ରାତିରୂକ୍ଷେଽପି ଘର୍ମ୍ମକାଲେ ଦ୍ରିଜୋତ୍ତମ! ପ୍ରାଵୃଟୂକାଲ ଇଵୋଦ୍ଭୂତଂ ନଵଂ ଶସ୍ଯଂ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪-୬-
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାପରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତାପଦାୟକ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ମଧ୍ୟ, ଯେପରି ଶାଉଣ ଋତୁ ଆସିଛି, ସେପରି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ନୂତନ ଧାନ ଉଗିଆସିଲା।
ସ ସମାଵାସିତଃ ସର୍ଵ୍ଵୋ ଵ୍ରଜୋ ଵୃନ୍ଦାଵନେ ତତଃ । ଖକଟୋଵାଚଟପର୍ଯ୍ଯନ୍ତଶ୍ଵନ୍ଦ୍ରାର୍ଦ୍ଧାକାରସଂସ୍ଥିତିଃ ।। ୪-୬-
ଏଭଳି ଭାବେ, ସମସ୍ତ ବ୍ରଜବାସୀ ବୃନ୍ଦାବନରେ ଗଡ଼ି ଓ ଗାଁଠିଆ ସହିତ ଅର୍ଧଚନ୍ଦ୍ର ଆକୃତିରେ ବସିଗଲେ।
ଵତ୍ସପାଲୌ ଚ ସଂଵୃତ୍ତୌ ରାମ-ଦାମୋଦରୌ ତତଃ ଏକସ୍ଥାନସ୍ଥିତୌ ଗୋଷ୍ଠେ ଚେରତୁର୍ବାଲଲୀଲଯା ।। ୪-୬-
ତାପରେ ବଳରାମ ଓ ଦାମୋଦର ଦୁଇଁଜଣ ବଛାଚାରା ହେଇ, ଏକଠି ଗୋଖେତରେ ଶିଶୁ ଖେଳ ମଜା କରୁଥିଲେ।
ବର୍ହିପତ୍ରକୃତାପୀଡ଼ୌ ଵନ୍ଯପୁଷ୍ପାଵତଂସକୌ । ଗୋପଵେଣୁକୃତାତୋଦ୍ଯ-ପତ୍ରଵାଦ୍ଯକୃତସ୍ଵନୌ ।। ୪-୬-
ମୟୂରପଂଖ ଦ୍ୱାରା ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ, ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲର ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଗୋପବାସି ଭଂସୀ ଓ ପତ୍ରର ବାଦ୍ୟ ଚଢ଼ାଇ, ମଧୁର ସ୍ୱର ଉପଜାଉଥିଲେ।
କାକପକ୍ଷଧରୌ ବାଲୌ କୁମାରାଵିଵ ପାଵକୀ । ହସନ୍ତୌ ଚ ରମନ୍ତୌ ଚ ଚେରତୁସ୍ତୈ ମହାବଲୌ ।। ୪-୬-
କାଉଁ ପଂଖ ଭଳି କେଶ ଧାରଣ କରିଥିବା, ଅଗ୍ନିର ଶିଶୁମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା, ସେ ଦୁଇଁଜଣ ଶିଶୁ ହସି ଓ ଖେଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବେ ଘୁରୁଥିଲେ।