ଏତେ ତସ୍ଯାପ୍ରମେଯସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୋ ରୂପଂ ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମସ୍ତେ ଅପରିମିତ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ।
ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଦୈତେଯପିଶାଚୋରଗଦାନଵାଃ । ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵରୂପଂ ଵିଷ୍ଣୋର୍ମହାତ୍ମନଃ ॥ ୫,୧.
ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଦୈତ୍ୟ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ମଧ୍ୟ ମହାତ୍ମା ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ରୂପ।
ଗ୍ରହର୍କ୍ଷତାରକାଚିତ୍ରଗଗନାଗ୍ନିଜଲାନିଲାଃ । ଅହଂ ଚ ଵିଷଯାଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵ ଵିଷ୍ଣୁମଯଂ ଜଗତ୍ ॥ ୫,୧.
ଗ୍ରହ, ତାରା, ନକ୍ଷତ୍ର, ବିଭିନ୍ନ ଆକାଶ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପବନ, ମୁଁ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ—ସମସ୍ତ ଜଗତ ବିଷ୍ଣୁରେ ଭରିଆ।
ତଥା ଚାନେକରୂପସ୍ଯ ଯସ୍ଯ ରୂପାଣ୍ଯ ହର୍ନିଶମ୍ । ବାଧ୍ଯବାଧକତାଂ ଯାନ୍ତି କଲ୍ଲୋଲା ଇଵ ସାଗରେ ॥ ୫,୧.
ଏଭଳି, ଅନେକ ରୂପର ମାଳିକ, ଯାହାଙ୍କର ରୂପ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଦମନ କରିବା ଓ ଦମିତ ହେବାର ଭୂମିକା ନେଇଥାଏ, ସାଗରର ତରଙ୍ଗ ପରି।
ତତ୍ସାଂପ୍ରତମମୀ ଦୈତ୍ଯାଃ କାଲନେମିପୁରୋଗମାଃ । ମର୍ତ୍ଯଲୋକଂ ସମାକ୍ରମ୍ଯ ବାଧନ୍ତେଽହର୍ନିଶଂ ପ୍ରଜାଃ ॥ ୫,୧.
ଏବେ, କାଳନେମିଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ମର୍ତ୍ୟଲୋକକୁ ଅଧିକୃତ କରି, ଦିନ ଓ ରାତି ଲୋକମାନେକୁ ଦମନ କରୁଛନ୍ତି।
କାଲନେମିର୍ହତୋ ଯୋଽସୌ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା । ଉଗ୍ରସେନସୁତଃ କଂସଃସଂଭୂତଃସ ମହାସୁରଃ ॥ ୫,୧.
କାଳନେମି, ଯିଏ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବଧ୍ ହୋଇଥିଲେ, ସେ ଏବେ ଉଗ୍ରସେନଙ୍କ ପୁତ୍ର କଂସ ଭାବେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ସେ ମହାସୁର।
ଆରିଷ୍ଟୋ ଧେନୁକଃ କେଶୀ ପ୍ରଲଂବୋ ନରକସ୍ତଥା । ସୁଂଦୋଽସୁରସ୍ତଥାତ୍ଯୁଗ୍ରୋ ବାଣଶ୍ଚାପି ବଲେଃସୁତଃ ॥ ୫,୧.
ଆରିଷ୍ଟ, ଧେନୁକ, କେଶୀ, ପ୍ରଲମ୍ବ ଓ ନରକ, ସୁମ୍ବ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦାନବ, ବାଣ ଯିଏ ବଳିଙ୍କ ପୁତ୍ର—
ତଥାନ୍ଯେ ଚ ମହାଵୀର୍ଯା ନୃପାଣାଂ ଭଵନେଷୁ ଯେ । ସମୁତ୍ପନ୍ନା ଦୁରାତ୍ମାନସ୍ତାନ୍ନ ସଂଖ୍ଯାତୁମୁତ୍ସହେ ॥ ୫,୧.
ଏବଂ ଅନ୍ୟ ମହାବୀର୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମନ୍ତା ଯେଉଁମାନେ ରାଜାମାନଙ୍କ ଘରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି—ସେମାନେକୁ ଗଣନା କରିବାକୁ ମୁଁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ଅକ୍ଷୋହିଣ୍ଯୋତ୍ର ବହୁଲା ଦିଵ୍ଯମୂର୍ତିଧରାଃସୁରାଃ । ମହାବଲାନାଂ ଦୃପ୍ତାନାଂ ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଣାଂ ମମୋପରି ॥ ୫,୧.
ଏଠାରେ ବହୁ ସେନା ଭାଗ ଅଛି, ଦେବମାନେ ଦିବ୍ୟ ଆକୃତି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ଉପରେ ମହାଶକ୍ତି ଓ ଅହଂକାରୀ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଅଛନ୍ତି।
ତଦ୍ଭୂରିଭାର ପୀଡାର୍ତା ନ ଶକ୍ନୋମ୍ଯମରେଶ୍ଵରାଃ । ବିଭର୍ତୁମାତ୍ମାନମହମିତି ଵିଜ୍ଞାପଯାମି ଵଃ ॥ ୫,୧.
ଏହି ବହୁ ଭାରରେ ଦମିତ ହୋଇ, ହେ ଅମରମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ, ମୁଁ ନିଜକୁ ଧାରଣ କରିପାରୁନି; ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମମାନେକୁ ଜଣାଉଛି।
କ୍ରିଯତାଂ ତନ୍ମହାଭାଗା ମମ ଭାରାଵତାରଣମ୍ । ଯଥା ରସାତଲଂ ନାହଂ ଗଚ୍ଛେଯମତିଵିହ୍ଵଲା ॥ ୫,୧.
ଏହିପରି, ହେ ମହାଭାଗମାନେ, ମୋ ଭାର ହଟାଇବା ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉ, ଯେପରି ମୁଁ ଅତି ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ରସାତଳକୁ ଯିବି ନାହିଁ।
ଇତ୍ଯାକର୍ଣ୍ଯ ଧରାଵାକ୍ଯମଶେଷୈସ୍ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରୈଃ । ଭୁଵୋ ଭାରାଵତାରାର୍ଥଂ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରାହ ପ୍ରଚୋଦିତଃ ॥ ୫,୧.
ଭୂମିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କର ନାୟକମାନେ ଭୂମିର ଭାର ହଟାଇବା ପାଇଁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କଥା କହିବାକୁ ପ୍ରେରିତ କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଯଥାହ ଵସୁଧା ସର୍ଵଂ ସତ୍ଯମେଵ ଦିଵୌକସଃ । ଅହଂ ଭଵୋ ଭଵନ୍ତଶ୍ଚ ସର୍ଵେ ନାରାଯଣାତ୍ମକାଃ ॥ ୫,୧.
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ଯେପରି ଭୂମି କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ଠିକ୍, ହେ ଦିବଲୋକବାସୀମାନେ; ମୁଁ, ଶିବ ଓ ତୁମମାନେ ସମସ୍ତେ ନାରାୟଣଙ୍କର ଅଂଶ।
ଵିଭୂତଯଶ୍ଚ ଯାସ୍ତସ୍ଯ ତାସାମେଵ ପରସ୍ପରମ୍ । ଆଧିକ୍ଯନ୍ଯୂ୬ ଅତାବାଧ୍ଯବାଧକତ୍ଵେନ ଵର୍ତତେ ॥ ୫,୧.
ଯେଉଁ ଶକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କର, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକାପେକା ଉଚ୍ଚତା ଓ ନିମ୍ନତା, ଦମନ କରିବା ଓ ଦମିତ ହେବାର ଅବସ୍ଥା ଅନ୍ୟୋନ୍ୟରେ ଅଛି।
ତଦାଗଚ୍ଛତ ଗଚ୍ଛାମଃ କ୍ଷୀରାବ୍ଧେସ୍ତଟମୁତ୍ତମମ୍ । ତତ୍ରାରାଧ୍ଯ ହରିଂ ତସ୍ମୈ ସର୍ଵଂ ଵିଜ୍ଞାପଯାମ ଵୈ ॥ ୫,୧.
ତେବେ ଆସ, ଆମେ ସମୁଦ୍ରର ଶ୍ରେଷ୍ଠ କ୍ଷୀରସାଗର କୂଳକୁ ଯିବା। ସେଠାରେ ହରିଙ୍କୁ ପୂଜି, ଆମେ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇବା।
ସର୍ଵଥୈଵ ଜଗତ୍ଯର୍ଥେ ସ ସର୍ଵାତ୍ମା ଜଗନ୍ମଯଃ । ସତ୍ତ୍ଵାଂଶେନାଵତୀର୍ଯୋର୍ଵ୍ଯାଂ ଧର୍ମସ୍ଯ କୁରୁତେ ସ୍ଥିତିମ୍ ॥ ୫,୧.
ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ମୂଳ, ନିଜର ଶୁଦ୍ଧ ଅଂଶରେ ପୃଥିବୀରେ ଅବତରି, ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।
ଶ୍ରୀପରାଶର ଉଵାଚ ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରଯଯୋ ତତ୍ର ସହ ଦେଵୈଃ ପିତାମହଃ । ସମାହିତମନାଶ୍ଚୈଵଂ ତୁଷ୍ଟାଵ ଗରୁଡଧ୍ଵଜମ୍ ॥ ୫,୧.
ଶ୍ରୀ ପରାଶର କହିଲେ: ଏପରି କହି, ପିତାମହ ଦେବମାନେ ସହିତ ସେଠାକୁ ଗଲେ। ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ, ଗରୁଡ଼ଧ୍ୱଜଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ।
ବ୍ରହ୍ମୋଵାଚ ଦ୍ଵେ ଵିଦ୍ଯେ ତ୍ଵମନାମ୍ନାଯପରା ଚୈଵାପରା ତଥା । ତ ଏଵ ଭଵତୋ ରୂପେ ମୂର୍ତାମୂର୍ତାତ୍ମିକେ ପ୍ରଭୋ ॥ ୫,୧.
ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ: ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଜ୍ଞାନ—ଏକ ଉତ୍ତମ, ଏକ ସାଧାରଣ—ଏହି ଦୁଇ ତୁମର ରୂପ, ତୁମେ ଦେହୀ ଓ ନିରାକାର ଦୁହେଁ।
ଦ୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଣୀ ତ୍ଵଣୀଯୋତିସ୍ଥୂଲାତ୍ମନ୍ସର୍ଵ ସର୍ଵଵିତ୍ । ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମପରଂ ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମମଯସ୍ଯ ଯତ୍ ॥ ୫,୧.
ସମସ୍ତକୁ ଜାଣିଥିବା ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବ୍ରହ୍ମ—ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ସ୍ଥୂଳ, ଶବ୍ଦର ଆଧାର ଓ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ସମସ୍ତ ବ୍ରହ୍ମର ମୂଳ।
ଋଗ୍ଵେଦସ୍ତ୍ଵଂ ଯଜୁର୍ଵେଦଃସାମଵେଦସ୍ତ୍ଵଥର୍ଵଣଃ । ଶିକ୍ଷାକଲ୍ପୋ ନିରୁକ୍ତଂ ଚ ଚ୍ଛନ୍ଦୋ ଜ୍ଯୋତିଷମେଵ ଚ ॥ ୫,୧.
ତୁମେ ଋଗ୍ବେଦ, ଯଜୁର୍ବେଦ, ସାମବେଦ ଓ ଅଥର୍ବବେଦ; ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ନିରୁକ୍ତ, ଛନ୍ଦ, ଓ ଜ୍ୟୋତିଷ ମଧ୍ୟ ତୁମେ।
ଇତିହାସପୁରାଣେ ଚ ତଥା ଵ୍ଯାକରଣଂ ପ୍ରଭୋ । ମୀମାଂସା ନ୍ଯାଯଶାସ୍ତ୍ରଂ ଚ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯଧୋକ୍ଷଜ ॥ ୫,୧.
ପ୍ରଭୁ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ବ୍ୟାକରଣ, ମୀମାଂସା, ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମେ, ହେ ଅଧୋକ୍ଷଜ।
ଆତ୍ମାଽତ୍ମଦେହଗୁଣଵଦ୍ଵିଚାରାଚାରି ଯଦ୍ଵଚ । ତଦପ୍ଯାଦ୍ଯପତେ ନାନ୍ଯଦଧ୍ଯାତ୍ମାତ୍ମସ୍ଵରୂପଵତ୍ ॥ ୫,୧.
ଆତ୍ମା, ତାହାର ଦେହ ଓ ଗୁଣ ବିଷୟରେ ଯେଉଁ କଥା କୁହାଯାଏ, ହେ ଆଦିପତି, ସେ ସବୁ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନୁହେଁ।
ତ୍ଵମଵ୍ଯକ୍ତମନିର୍ଦେଶ୍ଯମଚିନ୍ତ୍ଯାନାମଵର୍ମଵତ୍ । ଅପାଣିପାଦରୂପଂ ଚ ଶୁଦ୍ଧଂ ନିତ୍ଯଂ ପରାତ୍ପରମ୍ ॥ ୫,୧.
ତୁମେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ବର୍ଣ୍ଣନା ଅସମ୍ଭବ, ଚିନ୍ତାରେ ଆସିପାରିବା ନୁହେଁ, କୌଣସି ଆବରଣ ନାହିଁ, ହାତ ପା ନଥିବା ରୂପ, ଶୁଦ୍ଧ, ଚିରନ୍ତନ, ସମସ୍ତରୁ ଉଚ୍ଚ।
ଶୃଣୋଷ୍ଯକର୍ଣଃ ପରିପଶ୍ଯସି ତ୍ଵମଚକ୍ଷୁରୂପୋ ବହୁରୂପରୂପଃ । ଅପାଦହସ୍ତୋ ଜଵନୋ ଗ୍ରହୀତା ତ୍ଵଂ ଵେତ୍ସି ସର୍ଵଂ ଚ ସର୍ଵଵେଦ୍ଯଃ ॥ ୫,୧.
ତୁମେ କାନ୍ ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ଚକ୍ଷୁ ନଥିଲେ ଦେଖ, ଅନେକ ରୂପ ରେ ଅଛ, ହାତ ପା ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃତ ଚଳି ଧର, ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣ, ସମସ୍ତଙ୍କ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ।
ଅଣୋରଣୀଯାଂ ସମସତ୍ସ୍ଵରୂପଂ ତ୍ଵାଂ ପଶ୍ଯତୋ ଜ୍ଞାନନିଵୃତ୍ତିରଗ୍ର୍ଯା । ଧୀରସ୍ଯ ଧୀରସ୍ଯ ବିଭର୍ତି ନାନ୍ଯଦ୍ଵରେଣ୍ଯରୂପାତ୍ପରତଃ ପରାତ୍ମନ୍ ॥ ୫,୧.
ତୁମେ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସମସ୍ତରେ ଏକ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ। ଯିଏ ତୁମକୁ ଦେଖେ, ସେ ଉତ୍ତମ ଜ୍ଞାନ ପାଏ; ଧୀରମନ୍ତିଙ୍କ ପାଇଁ, ତୁମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ, ହେ ପରମାତ୍ମା।
ତ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵନାଭିର୍ଭୁଵନସ୍ଯ ଗୋପ୍ତା ସର୍ଵାଣି ଭୂତାନି ତଵାନ୍ତରାଣି । ଯଦ୍ଭୂତଭଵ୍ଯଂ ଯଦଣୋରଣୀଯଃ ପୁମାଂସ୍ତ୍ଵମେକଃ ପ୍ରକୃତେଃ ପରସ୍ତାତ୍ ॥ ୫,୧.
ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ଜଗତର ରକ୍ଷକ; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ତୁମ ଭିତରେ। ଯାହା ଥିଲା, ଯାହା ହେବ, ସେ ସବୁଠାରୁ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏକମାତ୍ର ତୁମେ ପ୍ରକୃତିରୁ ପରେ।
ଏକଶ୍ଚତୁର୍ଧା ଭଗଵାନ୍ହୁତାଶୋ ଵର୍ଚୋଵିଭୂତଂ ଜଗତୋ ଦଦାସି । ତ୍ଵଂ ଵିଶ୍ଵତଶ୍ଚକ୍ଷୁରନନ୍ତମୂର୍ତେ ତ୍ରେଧା ପଦଂ ତ୍ଵଂ ନିଦଧାସି ଧାତଃ ॥ ୫,୧.
ଏକମାତ୍ର ଭଗବାନ ଚାରି ରୂପେ ହୋମ ଅଗ୍ନି ଭାବେ ଅର୍ପଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି; ତୁମେ ଜଗତକୁ ଆଲୋକ ଓ ମହିମା ଦେଉଛ। ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଅନେକ ରୂପରେ ଥିବା, ତୁମେ ତିନି ପଦ ରଖିଛ, ହେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା।
ଯଥାଗ୍ନିରେକୋ ବହୁଧା ସମିଧ୍ଯତେ ଵିକାରଭେଦୈରଵିକାରରୂପଃ । ତଥା ଭଵାନ୍ସର୍ଵଗତୈକରୂପୀ ରୂପାଣ୍ଯଶେଷାଣ୍ଯନୁପୁଷ୍ଯତୀଶ ॥ ୫,୧.
ଯେପରି ଏକ ଅଗ୍ନି ନିଜ ଗୁଣ ଅପରିବର୍ତ୍ତିତ ରଖି ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି, ସେପରି ତୁମେ ସମସ୍ତଠାରେ ଏକ ରୂପରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କର, ହେ ଈଶ୍ୱର।
ଏକଂ ତଵାଗ୍ର୍ଯଂ ପରମଂ ପଦଂ ଯତ୍ପଶ୍ଯନ୍ତି ତ୍ଵାଂ ସୂରଯୋ ଜ୍ଞାନଦୃଶ୍ଯମ୍ । ତ୍ଵତ୍ତୋ ନାନ୍ଯତ୍କିଞ୍ଚିଦସ୍ତି ସ୍ଵରୂପଂ ଯଦ୍ଵା ଭୂତଂ ଯଚ୍ଚ ଭଵ୍ଯଂ ପରାତ୍ମନ୍ ॥ ୫,୧.
ତୁମର ଏକ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ, ପରମ ପଦକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ହେ ପରମାତ୍ମା, ତୁମେ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ—ନା ସ୍ୱରୂପ, ନା ଭୂତ, ନା ଭବିଷ୍ୟତ।
ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତସ୍ଵରୂପସ୍ତ୍ଵଂ ସମଷ୍ଟିଵ୍ଯଷ୍ଟିରୂପଵାନ୍ । ସର୍ଵଜ୍ଞଃସର୍ଵନିତ୍ସର୍ଵଶକ୍ତିଜ୍ଞାନବଲର୍ଧିମାନ୍ ॥ ୫,୧.
ତୁମେ ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ସ୍ୱରୂପ, ସମସ୍ତ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ରୂପ ଧାରଣ କର; ସମସ୍ତଜ୍ଞ, ସମସ୍ତରେ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି, ଜ୍ଞାନ, ବଳ ଓ ଐଶ୍ୱର୍ୟର ଧନୀ।